"Có phải con tôi bị tự kỷ không?" – Đây có lẽ là câu hỏi gây đau lòng và ám ảnh nhất đối với bất kỳ bậc làm cha mẹ nào khi nhận thấy con mình "khác biệt" so với bạn bè đồng trang lứa.

Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là một sự khác biệt trong sự phát triển của hệ thần kinh bẩm sinh. Bởi vì từ "phổ" (spectrum) mang ý nghĩa rất rộng, nên biểu hiện của mỗi đứa trẻ là hoàn toàn khác nhau. Có trẻ vô cùng thu mình, có trẻ lại lăng xăng quá mức; có trẻ chậm nói, nhưng có trẻ lại nói rất nhiều về một chủ đề duy nhất.

Tuy nhiên, khoa học đã tổng hợp lại 3 nhóm dấu hiệu cốt lõi nhất. Nếu ba mẹ nhận thấy con (đặc biệt trong độ tuổi từ 1 đến 5 tuổi) có nhiều biểu hiện dưới đây, hãy đưa con đi đánh giá chuyên sâu càng sớm càng tốt.

1. Khiếm Khuyết Trong Tương Tác Xã Hội (Sự Cô Lập Vô Hình)

Đây là dấu hiệu đặc trưng nhất của trẻ tự kỷ. Trẻ dường như sống trong một "chiếc bong bóng" của riêng mình và gặp khó khăn trong việc kết nối với thế giới xung quanh.

  • Né tránh giao tiếp mắt: Trẻ hiếm khi nhìn thẳng vào mắt người đối diện khi trò chuyện hoặc khi được gọi tên. Ánh mắt của trẻ thường nhìn lướt qua, nhìn xuống dưới hoặc nhìn xuyên qua người khác.

  • Không phản ứng khi được gọi tên: Ba mẹ gọi tên con năm lần bảy lượt nhưng con lờ đi như không nghe thấy (dù kiểm tra thính lực hoàn toàn bình thường).

  • Thích chơi một mình: Khi đến sân chơi, thay vì chạy lại chơi cùng các bạn, trẻ thường lủi vào một góc để chơi một mình. Trẻ không biết cách bắt đầu một cuộc chơi và không quan tâm đến việc người khác đang làm gì.

  • Ít bộc lộ cảm xúc chung: Trẻ ít khi mang một món đồ chơi đến khoe với ba mẹ, hoặc không chỉ tay để rủ ba mẹ cùng nhìn một thứ gì đó thú vị (thiếu vắng sự chú ý chung - Joint Attention).

2. Khó Khăn Về Ngôn Ngữ Và Giao Tiếp

Không phải đứa trẻ tự kỷ nào cũng chậm nói, nhưng ngôn ngữ của các con thường được sử dụng một cách khác thường.

  • Chậm nói hoặc hoàn toàn không nói: Đến 2 tuổi vẫn chưa có từ đơn nào, hoặc đến 3 tuổi vẫn chưa nói được câu ngắn.

  • Nhại lời (Echolalia): Thay vì trả lời câu hỏi, trẻ lặp lại y hệt lời của người đối diện. Ví dụ: Mẹ hỏi "Con uống sữa không?", trẻ không trả lời "Có" mà lặp lại "Con uống sữa không?". Trẻ cũng có thể lẩm bẩm thuộc lòng những đoạn hội thoại dài trên tivi hay quảng cáo.

  • Kéo tay thay vì chỉ ngón trỏ: Khi muốn lấy một hộp bánh trên cao, trẻ bình thường sẽ chỉ ngón trỏ vào hộp bánh và nhìn mẹ. Trẻ tự kỷ thường túm lấy tay mẹ, kéo đến chỗ hộp bánh và dùng tay mẹ như một "công cụ" để lấy đồ mà không hề nhìn vào mắt mẹ.

  • Không hiểu nghĩa bóng và nói đùa: Trẻ tự kỷ (đặc biệt là nhóm chức năng cao) thường hiểu mọi thứ theo nghĩa đen và khó nhận biết được biểu cảm tức giận, vui vẻ hay nói đùa qua nét mặt người lớn.

3. Hành Vi Rập Khuôn Và Sở Thích Thu Hẹp

Bộ não của trẻ tự kỷ tìm kiếm sự an toàn trong những thói quen lặp đi lặp lại. Bất kỳ sự thay đổi nào cũng có thể khiến trẻ hoảng loạn.

  • Ám ảnh với các bộ phận của đồ chơi: Thay vì đẩy chiếc ô tô chạy trên sàn, trẻ có thể lật ngửa chiếc xe lên và dùng tay quay bánh xe liên tục hàng giờ đồng hồ.

  • Xếp đồ vật thành hàng: Trẻ thích xếp ô tô, các khối gỗ, hay thậm chí là giày dép thành những đường thẳng tắp và sẽ cáu gắt, la hét dữ dội (meltdown) nếu có ai đó làm lệch đi một món đồ.

  • Các cử động cơ thể rập khuôn (Stimming): Trẻ thường xuyên đi kiễng gót, vẫy đập hai bàn tay (như cánh chim) khi phấn khích, lắc lư người ra trước sau, hoặc quay vòng tròn không biết chóng mặt.

  • Rập khuôn trong sinh hoạt: Trẻ có thể khăng khăng chỉ đi đúng một con đường đến trường, chỉ dùng đúng một chiếc bát ăn cơm màu xanh, hoặc chỉ ăn đúng một loại thức ăn có kết cấu nhất định (như đồ giòn, đồ màu trắng).

*Dấu Hiệu Đi Kèm: Rối Loạn Xử Lý Giác Quan

Rất nhiều trẻ tự kỷ vô cùng nhạy cảm với các yếu tố từ môi trường:

  • Thính giác: Bịt chặt hai tai, la hét khi nghe tiếng máy hút bụi, máy sấy tóc hoặc tiếng ồn ngoài siêu thị.

  • Xúc giác: Cực kỳ ghét bị ôm ấp, cắt tóc, gội đầu, hoặc hoảng sợ trước các nhãn mác quần áo cọ xát vào da.

  • Thị giác: Thích nhìn chằm chằm vào những vật phát sáng hoặc quay tròn (như quạt trần, máy giặt).

Lời Nhắn Nhủ Dành Cho Ba Mẹ

Đọc những dấu hiệu trên, nếu ba mẹ thấy hình bóng của con mình trong đó, cảm giác sợ hãi là điều không thể tránh khỏi. Nhưng xin hãy nhớ: Tự kỷ không phải là một "bản án", đó chỉ là một bản vẽ khác biệt về cách vận hành của não bộ.

Việc nhận diện sớm và đưa con đi khám không làm con bạn "bị bệnh", mà nó trao cho con chiếc vé để được can thiệp y khoa và giáo dục đúng cách ngay trong "thời điểm vàng" (dưới 3 tuổi). Rất nhiều trẻ có nhu cầu đặc biệt, khi được thấu hiểu và hỗ trợ kịp thời, đã có thể học tập, tự lập và bộc lộ những tài năng vô cùng rực rỡ.

Hãy ngừng chờ đợi. Nếu có nghi ngờ, bước dũng cảm nhất và yêu thương nhất bạn có thể làm lúc này là nhấc máy lên và đặt lịch hẹn với một chuyên gia đánh giá phát triển uy tín.