Tiếng la hét thất thanh giữa siêu thị, những lần ném đồ đạc vỡ vụn hay những trận khóc lóc ăn vạ lăn lộn trên sàn nhà... Đó có lẽ là những khoảnh khắc khiến các bậc làm cha mẹ cảm thấy bất lực, mệt mỏi và đôi khi là bối rối nhất trên hành trình đồng hành cùng trẻ có rối loạn phổ tự kỷ.
Tại Alana Centre – Trung tâm Giáo dục dành cho trẻ có nhu cầu đặc biệt, nơi chúng tôi luôn tâm niệm "tôn trọng sự khác biệt và đánh thức tiềm năng trong mỗi đứa trẻ", chúng tôi hiểu rằng mọi hành vi của trẻ đều mang một thông điệp. Trẻ không la hét để "chống đối" hay "làm nũng" ba mẹ. Thay vào đó, do những hạn chế về mặt ngôn ngữ và giao tiếp xã hội, hành vi chính là tiếng nói của trẻ.
Để thực sự giúp con bình tĩnh và hợp tác, ba mẹ không thể chỉ dùng đòn roi hay lời quát mắng để dập tắt hành vi trên bề mặt. Chúng ta cần lặn sâu xuống "tảng băng chìm" để tìm hiểu: Chức năng thực sự đằng sau hành vi la hét, ăn vạ đó là gì?
1. Hành Vi Của Trẻ Có Mục Đích Gì? (Mô Hình 4 Chức Năng Hành Vi - SEAT)
Trong Khoa học Phân tích Hành vi Ứng dụng (ABA) – một trong những phương pháp can thiệp hiệu quả nhất cho trẻ tự kỷ hiện nay, mọi hành vi của con người đều được thúc đẩy bởi một hoặc nhiều chức năng cụ thể. Các chuyên gia thường tóm tắt 4 chức năng này bằng từ viết tắt SEAT:
S - Sensory (Cảm giác / Tự kích thích giác quan)
Nhiều trẻ tự kỷ gặp phải tình trạng rối loạn xử lý cảm giác. Trẻ có thể quá nhạy cảm (Over-responsive) hoặc kém nhạy cảm (Under-responsive) với các kích thích từ môi trường.
-
Biểu hiện: Trẻ có thể đột nhiên bịt tai, la hét dữ dội khi nghe tiếng máy hút bụi, tiếng còi xe (do quá tải thính giác). Hoặc ngược lại, trẻ cố tình la hét thật to để tự tạo ra âm thanh dội lại, vì bộ não trẻ đang "đói" những kích thích về mặt thính giác.
-
Bản chất: Hành vi này xảy ra ngay cả khi không có ai xung quanh. Trẻ thực hiện nó để tự xoa dịu bản thân hoặc thỏa mãn nhu cầu giác quan bên trong cơ thể.
E - Escape (Trốn tránh / Thoát khỏi yêu cầu)
Đây là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất dẫn đến sự ăn vạ ở trẻ tự kỷ. Khi đối mặt với một nhiệm vụ quá khó, một tình huống gây căng thẳng hoặc một hoạt động trẻ không thích, la hét là cách nhanh nhất để trẻ nói: "Con không muốn làm đâu!", "Cho con ra khỏi đây!".
-
Biểu hiện: Mẹ yêu cầu con cất đồ chơi để đi tắm -> Con lăn ra sàn khóc lóc. Cô giáo đưa bảng chữ cái ra yêu cầu con đọc -> Con hất tung bàn ghế và la hét.
-
Bản chất: Nếu người lớn vì thấy con khóc lóc mà lập tức cất bài đi, nhượng bộ không ép con làm nữa, trẻ sẽ học được rằng: "À, chỉ cần mình la hét, mình sẽ không phải làm việc này". Lần sau, hành vi la hét sẽ tiếp tục lặp lại và mãnh liệt hơn.
A - Attention (Thu hút sự chú ý)
Con người là sinh vật mang tính xã hội, và trẻ tự kỷ cũng không ngoại lệ. Dù khiếm khuyết về tương tác, trẻ vẫn khao khát sự chú ý từ người lớn. Đáng buồn thay, trẻ thường nhận ra rằng những hành vi tiêu cực (la hét, đánh người) lại mang đến sự chú ý nhanh chóng hơn là những hành vi tích cực.
-
Biểu hiện: Mẹ đang bận nấu cơm hoặc nghe điện thoại, trẻ chạy đến kéo áo nhưng mẹ không để ý. Ngay lập tức, trẻ hét lên hoặc ném đồ chơi vào tường. Mẹ quay lại, nhăn nhó và la mắng: "Sao con hư thế!".
-
Bản chất: Đối với trẻ, sự chú ý tiêu cực (bị mắng, bị nhìn với ánh mắt bực tức) vẫn tốt hơn là bị phớt lờ. Hành vi la hét ở đây phục vụ mục đích "kéo mắt" người lớn về phía mình.
T - Tangible (Đòi hỏi đồ vật / Hoạt động cụ thể)
Chức năng này cực kỳ dễ nhận biết. Trẻ la hét, ăn vạ đơn giản vì trẻ muốn một món đồ hoặc muốn làm một việc gì đó mà không được đáp ứng.
-
Biểu hiện: Đi siêu thị thấy kẹo, trẻ đòi mua nhưng ba mẹ không cho -> Trẻ nằm vạ giữa lối đi, gào thét cho đến khi ba mẹ vì xấu hổ với mọi người xung quanh mà phải mua gói kẹo đó cho xong chuyện.
-
Bản chất: Trẻ chưa có ngôn ngữ để diễn đạt "Mẹ ơi mua cho con", hoặc trẻ đã học được từ những lần trước rằng sự ăn vạ là "vũ khí" tối thượng để có được thứ mình muốn.
2. Công Cụ Đắc Lực Cho Ba Mẹ: Mô Hình A-B-C
Để xác định chính xác hành vi la hét của con thuộc chức năng nào trong 4 chức năng trên, các chuyên gia tại Alana Centre khuyên ba mẹ hãy trở thành những "thám tử" quan sát con thông qua lăng kính của mô hình A-B-C:
-
A - Antecedent (Tiền đề): Chuyện gì đã xảy ra ngay trước khi trẻ la hét? (Ai vừa nói gì? Trẻ đang ở đâu? Có âm thanh/ánh sáng nào lạ không? Có ai lấy đồ của trẻ không?).
-
B - Behavior (Hành vi): Cụ thể trẻ đã làm gì? (Trẻ la hét cường độ thế nào? Có kèm theo đánh người, cắn tay, hay ném đồ không?).
-
C - Consequence (Hệ quả): Chuyện gì xảy ra ngay sau khi trẻ la hét? (Ba mẹ đã phản ứng thế nào? Trẻ có lấy được món đồ trẻ muốn không? Trẻ có được tránh việc phải đi tắm không?).
Ví dụ thực tế khi phân tích A-B-C:
-
A (Tiền đề): Mẹ tắt tivi, yêu cầu con đi ngủ.
-
B (Hành vi): Con nằm lăn ra sàn, la hét, đập chân tay.
-
C (Hệ quả): Mẹ dỗ dành: "Thôi cho xem thêm 5 phút nữa rồi ngủ nhé".
=> Kết luận: Hành vi ăn vạ của trẻ trong trường hợp này có chức năng Đòi hỏi (Tangible - đòi xem tivi) và Trốn tránh (Escape - trốn việc đi ngủ). Phản ứng của mẹ (Hệ quả C) đã vô tình củng cố cho hành vi sai lệch này, khiến trẻ hiểu rằng la hét là cách hiệu quả để được xem tivi tiếp.
3. Chiến Lược Ứng Phó Khoa Học Từ Chuyên Gia Alana Centre
Một khi đã hiểu được "Tại sao" (Chức năng hành vi), ba mẹ sẽ biết cách "Làm thế nào" để xử lý. Việc can thiệp cần phải nhắm thẳng vào chức năng gốc rễ của hành vi đó. Dưới đây là các chiến lược can thiệp theo từng chức năng:
3.1. Nếu trẻ la hét vì Cảm giác (Sensory)
-
Tuyệt đối không trừng phạt: Trẻ đang thực sự hoảng loạn và đau đớn do quá tải giác quan. Trừng phạt lúc này chỉ khiến trẻ thêm khủng hoảng.
-
Điều chỉnh môi trường: Hãy nhanh chóng đưa trẻ ra khỏi môi trường gây kích thích (ví dụ: bế trẻ ra khỏi siêu thị ồn ào, tắt bớt đèn sáng).
-
Cung cấp công cụ hỗ trợ: Sử dụng tai nghe chống ồn, kính râm khi đến nơi đông người. Nếu trẻ la hét để tìm kiếm cảm giác, hãy cho trẻ chơi các trò chơi an toàn thay thế (nhảy trampoline, chơi đất nặn, ôm gấu bông có sức nặng - weighted blanket).
3.2. Nếu trẻ la hét để Trốn tránh (Escape)
-
Kiên quyết không nhượng bộ hoàn toàn: Nếu yêu cầu của ba mẹ là hợp lý, tuyệt đối không được cất bài tập đi hay cho trẻ dừng công việc chỉ vì trẻ khóc. Nếu ba mẹ bỏ cuộc, trẻ đã "chiến thắng" và sẽ dùng lại chiêu này.
-
Hỗ trợ trẻ hoàn thành (Prompting): Nếu bài tập hoặc yêu cầu quá khó, hãy hạ thấp tiêu chuẩn, chia nhỏ bước ra, cầm tay chỉ việc để giúp trẻ hoàn thành ít nhất một phần yêu cầu, sau đó cho trẻ nghỉ ngơi.
-
Dạy cách giao tiếp thay thế (FCT): Dạy trẻ dùng thẻ tranh (PECS) hoặc dùng lời nói/cử chỉ để thể hiện một cách lịch sự: "Con mệt", "Cho con nghỉ". Khi trẻ đưa thẻ "Nghỉ", hãy cho trẻ nghỉ ngay lập tức để trẻ thấy giao tiếp hiệu quả hơn la hét.
3.3. Nếu trẻ la hét để Thu hút sự chú ý (Attention)
-
Chiến lược "Phớt lờ có chủ đích" (Planned Ignoring): Tránh giao tiếp mắt, không nói chuyện, không mắng mỏ, không bộc lộ cảm xúc tức giận hay lo lắng khi trẻ la hét (chỉ can thiệp khi hành vi gây nguy hiểm đến tính mạng của trẻ hoặc người khác).
-
Khen ngợi hành vi đúng: Ngay khi trẻ dừng la hét và ngồi im lặng khoảng 3-5 giây, hãy quay lại và chú ý đến con ngay lập tức bằng cách khen ngợi nồng nhiệt: "Mẹ rất thích cách Bi ngồi ngoan, yên lặng như thế này!".
-
Dạy kỹ năng gọi người lớn: Hướng dẫn con cách chạm nhẹ vào vai mẹ hoặc gọi "Mẹ ơi" khi cần được chú ý thay vì la hét.
3.4. Nếu trẻ la hét để Đòi hỏi đồ vật (Tangible)
-
Nguyên tắc "Không nhượng bộ khi khóc": Việc đưa điện thoại hay bánh kẹo khi trẻ đang gào khóc sẽ tạo thành một "bản án" cho chính ba mẹ vào ngày hôm sau. Tuyệt đối không đưa đồ vật trẻ muốn khi trẻ đang ăn vạ.
-
Dạy trẻ cách xin đúng mực: Đợi trẻ nín khóc hoàn toàn, hướng dẫn trẻ dùng ngón trỏ để chỉ (pointing), đưa thẻ tranh, hoặc bật âm "Xin" để nhận được món đồ. Trẻ phải hiểu rõ nguyên tắc: Giao tiếp đúng cách = Có được thứ mình muốn; Ăn vạ = Không có gì cả.
4. Hành Trình Can Thiệp: Cần Sự Đồng Hành Của Chuyên Gia
Việc giải mã và thay đổi hành vi của trẻ tự kỷ là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự kiên nhẫn, tính kỷ luật chặt chẽ và tình yêu thương vô bờ bến từ cha mẹ. Có một hiện tượng tâm lý gọi là "Bùng nổ hành vi" (Extinction Burst): Khi ba mẹ mới bắt đầu áp dụng kỷ luật (ví dụ: phớt lờ việc trẻ khóc đòi kẹo), trẻ sẽ la hét dữ dội và lâu hơn bình thường để "thử thách" giới hạn của ba mẹ. Nếu ba mẹ bỏ cuộc lúc này, hành vi của con sẽ càng tồi tệ hơn.
Chính vì những khó khăn và áp lực tâm lý cực kỳ lớn đó, ba mẹ không nên đơn độc trên hành trình này. Sự hỗ trợ từ các chuyên gia là vô cùng cần thiết để có những đánh giá chính xác và đưa ra lộ trình can thiệp kịp thời.
Tại Alana Centre, chúng tôi áp dụng quy trình đánh giá hành vi bài bản, thiết kế Kế hoạch Giáo dục Cá nhân (IEP) phù hợp với năng lực và vấn đề riêng của từng trẻ. Các chuyên viên giáo dục đặc biệt tại Alana không chỉ can thiệp trực tiếp với trẻ trên lớp mà còn hướng dẫn, tập huấn cho phụ huynh cách xử lý hành vi của con tại nhà, đảm bảo tính nhất quán trong môi trường giáo dục.
Lời Kết
Trẻ tự kỷ hay la hét, ăn vạ không phải vì trẻ "hư", mà vì trẻ đang bị mắc kẹt trong thế giới của chính mình và chưa tìm được cách giao tiếp phù hợp. Bằng lăng kính thấu hiểu của Khoa học Phân tích Hành vi (ABA), ba mẹ hoàn toàn có thể trở thành "người phiên dịch" thấu hiểu những mong muốn thầm kín của con.
Đừng để những cơn khủng hoảng hành vi làm rạn nứt tình cảm gia đình hay cản trở sự phát triển của con. Alana Centre - Nơi tôn trọng sự khác biệt và đánh thức tiềm năng trong mỗi đứa trẻ luôn sẵn sàng đồng hành cùng ba mẹ. Hãy liên hệ với chúng tôi ngay hôm nay để nhận được sự tư vấn chuyên sâu và hỗ trợ tận tâm nhất!
