Nhiều dấu hiệu tự kỷ ban đầu rất dễ bị bỏ qua

"Con chỉ chậm nói thôi."

"Con lớn sẽ tự biết."

"Con thích chơi một mình vì cá tính."

Đây là những suy nghĩ khá phổ biến của nhiều phụ huynh khi nhận thấy con có những biểu hiện khác biệt so với bạn bè cùng trang lứa. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, những biểu hiện tưởng chừng bình thường này có thể là dấu hiệu tự kỷ cần được quan sát kỹ hơn.

Điều quan trọng là không phải mọi trẻ chậm nói hoặc ít giao tiếp đều mắc rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder - ASD). Ngược lại, cũng có nhiều trẻ tự kỷ vẫn phát triển ngôn ngữ ở mức nhất định nhưng gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội, tương tác hoặc có các hành vi lặp đi lặp lại.

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu bất thường không nhằm "gắn nhãn" cho trẻ, mà giúp gia đình chủ động đưa trẻ đi đánh giá phát triển khi cần thiết. Nếu trẻ thực sự gặp khó khăn, việc phát hiện và can thiệp sớm có thể mang lại nhiều cơ hội cải thiện khả năng giao tiếp, học tập và hòa nhập.

Lưu ý: Bài viết chỉ mang tính chất cung cấp thông tin và hỗ trợ phụ huynh quan sát. Việc chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ cần được thực hiện bởi bác sĩ hoặc chuyên gia có chuyên môn thông qua các công cụ đánh giá phù hợp.

Tự kỷ là gì?

Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder - ASD) là một rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng chủ yếu đến:

• Khả năng giao tiếp.

• Tương tác xã hội.

• Hành vi và sở thích.

• Cách trẻ tiếp nhận và phản ứng với môi trường xung quanh.

Từ "phổ" trong rối loạn phổ tự kỷ cho thấy mỗi trẻ có những biểu hiện rất khác nhau. Có trẻ chỉ gặp khó khăn nhẹ trong giao tiếp xã hội, nhưng cũng có trẻ cần nhiều hỗ trợ trong học tập, sinh hoạt và chăm sóc hằng ngày.

Một số trẻ có thể:

• Không phản ứng khi được gọi tên.

• Ít giao tiếp bằng mắt.

• Không biết chỉ tay để chia sẻ sự chú ý.

• Thường xuyên lặp lại một hành động hoặc câu nói.

• Nhạy cảm quá mức hoặc quá ít với âm thanh, ánh sáng, mùi vị hoặc tiếp xúc cơ thể.

Trong khi đó, một số trẻ khác vẫn có vốn từ tốt, ghi nhớ nhanh hoặc có năng khiếu ở một lĩnh vực nhất định nhưng vẫn gặp khó khăn trong việc hiểu cảm xúc, duy trì cuộc trò chuyện hoặc xây dựng mối quan hệ với người khác.

Điều này cho thấy không có một biểu hiện duy nhất để xác định trẻ tự kỷ, mà cần xem xét tổng thể nhiều dấu hiệu kết hợp với quá trình đánh giá chuyên môn.

Đọc thêm: Phân biệt chậm nói và tự kỷ: Những điểm phụ huynh dễ nhầm lẫn. 

Vì sao phát hiện sớm dấu hiệu tự kỷ lại quan trọng?

Những năm đầu đời là giai đoạn não bộ phát triển mạnh mẽ nhất. Đây cũng là "cửa sổ cơ hội" để trẻ học các kỹ năng về ngôn ngữ, giao tiếp, nhận thức và tương tác xã hội.

Nếu trẻ có dấu hiệu của rối loạn phổ tự kỷ và được phát hiện sớm, gia đình sẽ có nhiều thời gian hơn để:

• Đánh giá toàn diện mức độ phát triển của trẻ.

• Xây dựng kế hoạch can thiệp phù hợp với nhu cầu cá nhân.

• Hỗ trợ trẻ phát triển kỹ năng giao tiếp và ngôn ngữ.

• Cải thiện khả năng tương tác xã hội.

• Tăng tính tự lập trong sinh hoạt hằng ngày.

• Chuẩn bị tốt hơn cho quá trình học tập và hòa nhập.

Nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ được can thiệp sớm, đúng phương pháp và có sự đồng hành tích cực của gia đình thường đạt được tiến bộ rõ rệt về giao tiếp, hành vi và khả năng thích nghi.

Ngược lại, nếu các dấu hiệu bị bỏ qua trong thời gian dài, trẻ có thể gặp nhiều khó khăn hơn trong việc học kỹ năng mới, giao tiếp với người khác hoặc hòa nhập môi trường học đường.

Những hiểu lầm phổ biến về dấu hiệu tự kỷ

Nhiều quan niệm chưa chính xác khiến phụ huynh chậm đưa trẻ đi đánh giá. Dưới đây là một số hiểu lầm thường gặp:

Hiểu lầm 1: Chỉ trẻ chậm nói mới có nguy cơ tự kỷ

Thực tế, chậm nói chỉ là một trong nhiều dấu hiệu có thể gặp. Một số trẻ tự kỷ vẫn biết nói nhưng gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp hoặc duy trì hội thoại.

Ngược lại, cũng có nhiều trẻ chậm nói do nguyên nhân khác như chậm phát triển ngôn ngữ, suy giảm thính lực hoặc môi trường giao tiếp chưa phù hợp.

Đọc thêm: Trẻ chậm nói có phải tự kỷ không? 

Hiểu lầm 2: Trẻ vẫn cười và quấn bố mẹ thì chắc chắn không tự kỷ

Không phải mọi trẻ tự kỷ đều xa cách hoặc không thể hiện tình cảm.

Nhiều trẻ vẫn thích được ôm, cười với người thân hoặc tìm đến bố mẹ khi cần giúp đỡ nhưng vẫn gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội, chia sẻ cảm xúc hoặc tương tác hai chiều.

 

---

 

Hiểu lầm 3: Chờ thêm vài tháng rồi con sẽ tự biết

Một số trẻ có thể đạt các mốc phát triển muộn hơn bình thường. Tuy nhiên, việc trì hoãn đánh giá khi đã xuất hiện nhiều dấu hiệu bất thường có thể làm mất cơ hội can thiệp sớm.

Quan sát thêm là cần thiết, nhưng nên song song với việc tham khảo ý kiến chuyên gia nếu trẻ có nhiều biểu hiện đáng lo ngại.

Hiểu lầm 4: Chỉ bác sĩ mới cần quan tâm đến dấu hiệu tự kỷ

Thực tế, cha mẹ là người ở bên trẻ nhiều nhất và thường là người đầu tiên nhận ra những thay đổi trong quá trình phát triển của con.

Việc quan sát hằng ngày và ghi nhận các biểu hiện bất thường sẽ giúp chuyên gia có thêm thông tin quan trọng trong quá trình đánh giá.

Hiểu lầm 5: Có một dấu hiệu là chắc chắn trẻ bị tự kỷ

Không có một biểu hiện riêng lẻ nào đủ để kết luận trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ.

Ví dụ:

• Trẻ không phản ứng khi gọi tên có thể do giảm chú ý hoặc vấn đề về thính lực.

• Trẻ thích xếp đồ vật thành hàng chưa chắc là tự kỷ.

• Trẻ ít nói cũng có thể do chậm phát triển ngôn ngữ.

Điều quan trọng là xem xét tổng hợp nhiều dấu hiệu, mức độ xuất hiện, tần suất và ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, học tập cũng như sinh hoạt của trẻ.

Phụ huynh nên quan sát điều gì tiếp theo?

Ngoài ngôn ngữ, cha mẹ cần quan sát trẻ ở nhiều khía cạnh khác như:

• Khả năng giao tiếp bằng mắt.

• Phản ứng khi được gọi tên.

• Biểu hiện cảm xúc.

• Cách chơi với đồ chơi.

• Khả năng bắt chước.

• Hành vi lặp đi lặp lại.

• Mức độ tương tác với người khác.

• Phản ứng với âm thanh, ánh sáng hoặc tiếp xúc.

Dấu hiệu tự kỷ ở trẻ theo từng nhóm hành vi

Không phải trẻ tự kỷ nào cũng có những biểu hiện giống nhau. Có trẻ nổi bật ở khó khăn về giao tiếp, có trẻ lại gặp nhiều thách thức trong tương tác xã hội hoặc có các hành vi lặp đi lặp lại. Vì vậy, thay vì chỉ quan sát một dấu hiệu đơn lẻ, phụ huynh nên theo dõi nhiều khía cạnh trong quá trình phát triển của trẻ.

Dưới đây là những nhóm dấu hiệu thường gặp ở trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ. Những biểu hiện này không đủ để kết luận trẻ mắc tự kỷ, nhưng nếu xuất hiện đồng thời, kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, cha mẹ nên cân nhắc đưa trẻ đi đánh giá chuyên môn.

1. Dấu hiệu về giao tiếp và ngôn ngữ

Khó khăn trong giao tiếp là một trong những đặc điểm thường gặp ở trẻ tự kỷ. Tuy nhiên, mức độ biểu hiện có thể khác nhau giữa các trẻ.

Một số dấu hiệu phụ huynh có thể quan sát gồm:

• Chậm bập bẹ hoặc chậm nói so với mốc phát triển thông thường.

• Ít chủ động giao tiếp với người khác.

• Không sử dụng cử chỉ như chỉ tay, vẫy tay hoặc gật đầu để diễn đạt nhu cầu.

• Khó bắt đầu hoặc duy trì cuộc trò chuyện.

• Thường chỉ nói khi có nhu cầu, ít chia sẻ cảm xúc hoặc trải nghiệm.

• Lặp lại từ, cụm từ hoặc câu vừa nghe (nhại lời).

• Giọng nói đều đều, ít biểu cảm hoặc ngữ điệu khác biệt.

• Khó hiểu ý nghĩa ẩn dụ, nói đùa hoặc các quy tắc giao tiếp xã hội khi lớn hơn.

Ví dụ:

Khi muốn lấy đồ chơi trên kệ cao, nhiều trẻ sẽ nhìn bố mẹ, chỉ tay và cố gắng thu hút sự chú ý. Trong khi đó, một số trẻ tự kỷ có thể chỉ đứng khóc, kéo tay người lớn đến vị trí món đồ hoặc tự tìm cách lấy mà không sử dụng giao tiếp để nhờ giúp đỡ.

Đọc thêm: Trẻ chậm nói có phải tự kỷ không? 

2. Dấu hiệu về tương tác xã hội

Khả năng kết nối và tương tác với người khác thường phát triển rất sớm ở trẻ nhỏ. Với trẻ tự kỷ, những kỹ năng này có thể xuất hiện muộn hoặc khác biệt.

Cha mẹ nên chú ý nếu trẻ:

• Ít nhìn vào mắt khi giao tiếp.

• Không hoặc ít phản ứng khi được gọi tên.

• Ít mỉm cười đáp lại người khác.

• Không chia sẻ niềm vui, sự thích thú hoặc thành quả với người xung quanh.

• Không chủ động rủ người khác cùng chơi.

• Thích chơi một mình trong thời gian dài.

• Khó hiểu cảm xúc hoặc nét mặt của người khác.

• Ít thể hiện sự quan tâm đến bạn bè đồng trang lứa.

Một dấu hiệu quan trọng là thiếu sự chú ý chung (Joint Attention).

Đây là khả năng cùng hướng sự chú ý với người khác đến một đồ vật hoặc sự kiện. Ví dụ, khi bố mẹ chỉ vào một chiếc máy bay trên bầu trời, trẻ thường sẽ nhìn theo hướng chỉ tay rồi quay lại nhìn bố mẹ như để chia sẻ sự thích thú. Trẻ gặp khó khăn về chú ý chung có thể không nhìn theo hoặc chỉ tập trung vào vật mình đang cầm.

Khả năng này đóng vai trò quan trọng trong quá trình học ngôn ngữ và giao tiếp xã hội.

3. Trẻ không phản ứng khi gọi tên

Đây là một trong những dấu hiệu khiến nhiều phụ huynh lo lắng và cũng là từ khóa được tìm kiếm rất nhiều.

Nếu trẻ:

• Được gọi tên nhiều lần nhưng không quay lại.

• Có vẻ như "không nghe thấy" dù thính lực bình thường.

• Chỉ phản ứng khi nghe những âm thanh mình yêu thích.

• Tập trung quá mức vào một hoạt động và khó chuyển hướng chú ý.

Cha mẹ nên quan sát thêm trong nhiều tình huống khác nhau.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phản ứng khi gọi tên không đồng nghĩa với việc trẻ chắc chắn mắc tự kỷ. Biểu hiện này cũng có thể liên quan đến suy giảm thính lực, khó khăn về chú ý hoặc các nguyên nhân phát triển khác.

Nếu tình trạng kéo dài hoặc đi kèm nhiều dấu hiệu khác, trẻ nên được đánh giá toàn diện.

4. Dấu hiệu về hành vi và sở thích lặp đi lặp lại

Nhiều trẻ nhỏ thích lặp lại một số trò chơi hoặc hoạt động. Điều này là bình thường trong quá trình phát triển.

Tuy nhiên, ở trẻ tự kỷ, các hành vi lặp lại thường xuất hiện với tần suất cao hơn, khó thay đổi và có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.

Một số biểu hiện gồm:

• Xếp đồ chơi thành hàng liên tục.

• Quay bánh xe đồ chơi trong thời gian dài.

• Thích mở - đóng cửa nhiều lần.

• Vẫy tay, xoay người hoặc nhún nhảy lặp đi lặp lại.

• Lặp lại cùng một câu hỏi hoặc câu nói.

• Chỉ thích một vài hoạt động quen thuộc.

• Khó chấp nhận sự thay đổi trong lịch trình.

Ví dụ:

Nếu con đường đến trường thay đổi hoặc món ăn quen thuộc được đổi sang loại khác, trẻ có thể phản ứng mạnh, khóc nhiều hoặc mất nhiều thời gian để thích nghi.

Không phải mọi hành vi lặp lại đều là dấu hiệu của tự kỷ. Điều quan trọng là xem xét mức độ, tần suất và ảnh hưởng của hành vi đến cuộc sống của trẻ.

5. Dấu hiệu về cách chơi

Thông qua trò chơi, trẻ học cách tưởng tượng, giải quyết vấn đề và giao tiếp với người khác.

Ở trẻ tự kỷ, cách chơi có thể khác với trẻ cùng tuổi.

Cha mẹ có thể nhận thấy trẻ:

• Chỉ quan tâm đến một bộ phận của đồ chơi (ví dụ chỉ quay bánh xe ô tô).

• Ít chơi giả vờ như nấu ăn, chăm em bé hoặc đóng vai.

• Chơi lặp đi lặp lại theo cùng một cách.

• Khó tham gia trò chơi luân phiên với người khác.

• Không thích chơi cùng bạn bè.

• Ít bắt chước hành động của người lớn.

Khả năng chơi biểu tượng (Pretend Play) thường phát triển mạnh từ khoảng 18–24 tháng tuổi. Nếu trẻ rất ít hoặc không có các hoạt động chơi giả vờ trong giai đoạn này, phụ huynh nên theo dõi thêm kết hợp với các dấu hiệu khác.

6. Dấu hiệu liên quan đến giác quan

Nhiều trẻ tự kỷ có cách tiếp nhận thông tin từ môi trường khác với trẻ cùng tuổi. Một số trẻ nhạy cảm quá mức, trong khi số khác lại phản ứng rất ít với các kích thích giác quan.

Nhạy cảm quá mức

Trẻ có thể:

• Bịt tai khi nghe tiếng máy hút bụi hoặc tiếng còi xe.

• Khó chịu với ánh sáng mạnh.

• Từ chối mặc một số loại quần áo do cảm giác khó chịu.

• Kén ăn vì không thích kết cấu hoặc mùi của thức ăn.

• Không thích bị ôm hoặc chạm vào người.

Phản ứng ít hơn bình thường

Một số trẻ lại:

• Không phản ứng khi bị đau nhẹ.

• Thích va chạm mạnh hoặc chạy nhảy liên tục.

• Thường ngửi hoặc liếm đồ vật.

• Thích nhìn các vật quay hoặc ánh sáng chuyển động.

• Tìm kiếm cảm giác kích thích mạnh từ môi trường.

Những biểu hiện này có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập và khả năng tham gia các hoạt động thường ngày.

7. Dấu hiệu về cảm xúc và khả năng thích nghi

Một số trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong việc điều chỉnh cảm xúc hoặc thích nghi với sự thay đổi.

Biểu hiện có thể gồm:

• Dễ cáu gắt khi thay đổi lịch sinh hoạt.

• Khó chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác.

• Khóc kéo dài khi không đạt được điều mong muốn.

• Khó diễn đạt cảm xúc bằng lời nói.

• Có những cơn bùng nổ cảm xúc trong môi trường đông người hoặc nhiều kích thích.

Điều này không có nghĩa trẻ "hư" hay "bướng". Trong nhiều trường hợp, trẻ đang gặp khó khăn trong việc xử lý thông tin hoặc diễn đạt nhu cầu của mình.

 

---

 

Phụ huynh cần lưu ý điều gì khi quan sát dấu hiệu tự kỷ?

Khi theo dõi sự phát triển của con, cha mẹ nên ghi nhớ một số nguyên tắc sau:

• Không đánh giá chỉ dựa trên một biểu hiện đơn lẻ.

• Quan sát trẻ trong nhiều bối cảnh khác nhau như ở nhà, trường học hoặc khi chơi với người khác.

• Theo dõi sự xuất hiện, tần suất và thời gian kéo dài của các dấu hiệu.

• So sánh với các mốc phát triển phù hợp theo độ tuổi, thay vì so sánh với anh chị em hoặc trẻ khác.

• Ghi chép lại những biểu hiện đáng chú ý để trao đổi với chuyên gia khi cần.

Lưu ý: Một số dấu hiệu kể trên cũng có thể gặp ở trẻ chậm phát triển ngôn ngữ, rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), khó khăn về giác quan hoặc các tình trạng phát triển khác. Vì vậy, việc đánh giá toàn diện bởi chuyên gia là cần thiết để xác định nguyên nhân và xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp.

Dấu hiệu tự kỷ theo từng độ tuổi: Phụ huynh cần quan sát gì?

Mỗi giai đoạn phát triển đều có những mốc quan trọng về giao tiếp, ngôn ngữ và tương tác xã hội. Việc đối chiếu với các mốc này sẽ giúp phụ huynh phát hiện sớm những biểu hiện bất thường.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau. Một biểu hiện đơn lẻ chưa đủ để kết luận trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ. Điều quan trọng là nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện, kéo dài và ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, học tập hoặc sinh hoạt của trẻ.

Dấu hiệu tự kỷ ở trẻ sơ sinh (0–6 tháng)

Ở những tháng đầu đời, dấu hiệu tự kỷ thường chưa rõ ràng. Tuy nhiên, một số trẻ có thể xuất hiện những biểu hiện khác biệt trong cách tương tác với người chăm sóc.

Cha mẹ nên quan sát nếu trẻ:

• Ít nhìn vào mặt người chăm sóc khi được bế.

• Ít hoặc không giao tiếp bằng mắt.

• Ít mỉm cười đáp lại khi được cười với.

• Ít phản ứng với giọng nói quen thuộc của bố mẹ.

• Ít biểu lộ cảm xúc qua nét mặt.

• Không hứng thú với các trò chơi tương tác đơn giản.

Ở giai đoạn này, nhiều biểu hiện còn khá mơ hồ. Vì vậy, cha mẹ nên theo dõi sự phát triển của trẻ theo thời gian thay vì chỉ dựa vào một thời điểm quan sát.

Dấu hiệu tự kỷ ở trẻ từ 6–12 tháng

Đây là giai đoạn trẻ bắt đầu phát triển mạnh về giao tiếp và tương tác xã hội.

Một số dấu hiệu cần lưu ý gồm:

Ít giao tiếp bằng mắt

Trẻ hiếm khi nhìn vào mắt bố mẹ khi được gọi hoặc khi chơi cùng.

Ít phản ứng khi gọi tên

Khoảng 9–12 tháng, nhiều trẻ đã có thể quay đầu khi được gọi tên. Nếu trẻ thường xuyên không phản ứng, cha mẹ nên quan sát thêm trong nhiều tình huống khác nhau.

Ít bập bẹ

Trẻ ít phát ra các âm như:

• ba ba

• ma ma

• da da

hoặc ít "trò chuyện" qua âm thanh với người lớn.

Ít biểu lộ cảm xúc

Trẻ:

• Ít cười.

• Ít thể hiện sự thích thú.

• Không chủ động chia sẻ niềm vui với người khác.

Không thích trò chơi tương tác

Ví dụ:

• Ú òa.

• Vỗ tay.

• Chơi giả tiếng động vật.

• Chơi "đưa đây - lấy nhé".

Dấu hiệu tự kỷ ở trẻ từ 12–18 tháng

Đây là giai đoạn nhiều dấu hiệu tự kỷ bắt đầu trở nên rõ hơn.

Cha mẹ nên chú ý nếu trẻ:

Không chỉ tay để chia sẻ

Đây là một trong những dấu hiệu được chuyên gia đặc biệt quan tâm.

Ví dụ:

Thấy máy bay bay qua, trẻ không chỉ tay để cho bố mẹ cùng nhìn.

Muốn lấy đồ chơi, trẻ kéo tay người lớn thay vì chỉ vào món đồ.

Khả năng chỉ tay để chia sẻ sự chú ý là một cột mốc quan trọng trong phát triển giao tiếp.

Không bắt chước

Trẻ ít hoặc không:

• Vỗ tay.

• Bye bye.

• Gật đầu.

• Thổi nụ hôn.

• Làm theo hành động của bố mẹ.

Không phản ứng khi gọi tên

Dù thính lực bình thường nhưng trẻ thường:

• Không quay đầu.

• Không tìm người gọi.

• Chỉ phản ứng khi nghe âm thanh yêu thích.

Chưa có từ đơn

Đến khoảng 16 tháng, nếu trẻ vẫn chưa có từ có nghĩa hoặc rất ít sử dụng từ để giao tiếp, phụ huynh nên trao đổi với chuyên gia phát triển trẻ em.

Ít quan tâm đến người khác

Trẻ:

• Thích chơi một mình.

• Không tìm bố mẹ để chia sẻ niềm vui.

• Không chú ý đến trẻ khác.

Dấu hiệu tự kỷ ở trẻ từ 18–24 tháng

Đây là giai đoạn rất quan trọng để sàng lọc và phát hiện sớm.

Các biểu hiện có thể gồm:

Chậm phát triển ngôn ngữ

• Vốn từ rất ít.

• Không ghép hai từ đơn giản.

• Chủ yếu kéo tay hoặc khóc để thể hiện nhu cầu.

Không chơi giả vờ

Ví dụ trẻ không:

• Cho búp bê ăn.

• Nấu ăn giả.

• Gọi điện thoại giả.

• Cho ô tô "đổ xăng".

Chơi giả vờ là kỹ năng thường phát triển mạnh trong giai đoạn này.

Hành vi lặp lại

Trẻ:

• Quay bánh xe liên tục.

• Xếp đồ vật thành hàng.

• Mở đóng cửa nhiều lần.

• Thích xem vật quay.

Khó thích nghi với thay đổi

Ví dụ:

• Đi đường khác thường khóc.

• Đổi cốc uống nước cũng phản ứng mạnh.

• Thay đổi lịch sinh hoạt khiến trẻ cáu gắt kéo dài.

Không chia sẻ sự chú ý

Khi thấy điều thú vị, trẻ không:

• Chỉ cho bố mẹ xem.

• Nhìn bố mẹ rồi nhìn đồ vật.

• Mong muốn người khác cùng chú ý.

Dấu hiệu tự kỷ ở trẻ từ 2–3 tuổi

Ở độ tuổi này, khoảng cách giữa trẻ có phát triển điển hình và trẻ gặp khó khăn về giao tiếp thường rõ ràng hơn.

Cha mẹ nên quan sát nếu trẻ:

• Nói rất ít hoặc chưa nói.

• Chủ yếu lặp lại lời người khác.

• Không biết đặt câu hỏi.

• Không biết trả lời câu hỏi đơn giản.

• Không chơi cùng bạn.

• Không biết chờ lượt.

• Không hiểu luật chơi đơn giản.

• Không thể hiện cảm xúc phù hợp trong giao tiếp.

• Có sở thích rất hẹp và lặp đi lặp lại.

Ví dụ:

Trẻ có thể dành hàng giờ chỉ để xếp ô tô theo màu hoặc quay bánh xe mà không hứng thú với các trò chơi khác.

Dấu hiệu tự kỷ ở trẻ từ 3–5 tuổi

Khi bước vào tuổi mẫu giáo, các khó khăn về giao tiếp xã hội thường dễ nhận thấy hơn trong môi trường lớp học.

Một số dấu hiệu gồm:

Khó kết bạn

Trẻ:

• Thích chơi một mình.

• Không biết bắt chuyện.

• Không hiểu cách tham gia trò chơi nhóm.

Khó hiểu cảm xúc

Trẻ:

• Không nhận biết nét mặt vui, buồn, tức giận.

• Không hiểu khi người khác buồn hoặc đau.

• Ít an ủi người khác.

Giao tiếp còn hạn chế

• Nói đúng ngữ pháp nhưng khó duy trì hội thoại.

• Chỉ nói về chủ đề mình thích.

• Khó thay đổi chủ đề khi trò chuyện.

Hành vi cứng nhắc

Trẻ:

• Muốn mọi việc diễn ra theo đúng trình tự quen thuộc.

• Khó chấp nhận thay đổi.

• Dễ nổi nóng khi kế hoạch bị thay đổi.

Nhạy cảm giác quan

Một số trẻ có thể:

• Bịt tai khi lớp học quá ồn.

• Không thích cắt tóc.

• Từ chối mặc quần áo có một số chất liệu nhất định.

• Kén ăn do mùi vị hoặc kết cấu thức ăn.

Bảng tóm tắt dấu hiệu tự kỷ theo độ tuổi

Khi nào phụ huynh nên đặc biệt lưu ý?

Cha mẹ nên cân nhắc đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá nếu:

• Trẻ mất những kỹ năng đã từng có (ví dụ từng nói được nhưng sau đó không còn nói).

• Có nhiều dấu hiệu xuất hiện cùng lúc ở các lĩnh vực giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi.

• Các biểu hiện kéo dài trong nhiều tháng và không có xu hướng cải thiện.

• Giáo viên mầm non hoặc người chăm sóc cũng nhận thấy những khó khăn tương tự.

• Cha mẹ có cảm giác con phát triển khác biệt so với các mốc phát triển thông thường.

Việc đánh giá sớm không đồng nghĩa với chẩn đoán tự kỷ, mà là bước quan trọng để xác định nguyên nhân, theo dõi sự phát triển và xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp nếu cần.

Đọc thêm: Can thiệp sớm cho trẻ chậm nói: Quy trình phụ huynh nên biết.

Khi nào cần đưa trẻ đi đánh giá? Những dấu hiệu cảnh báo (Red Flags) phụ huynh không nên bỏ qua

Sau khi quan sát các dấu hiệu theo từng nhóm hành vi và từng độ tuổi, nhiều phụ huynh thường băn khoăn:

• Con có cần đi đánh giá ngay không?

• Hay nên chờ thêm vài tháng?

• Nếu đưa đi đánh giá sớm thì có lợi ích gì?

Thực tế, đánh giá phát triển không có nghĩa là chẩn đoán tự kỷ. Đây là quá trình giúp chuyên gia xác định liệu trẻ có đang phát triển đúng mốc hay đang gặp khó khăn ở lĩnh vực nào để có hướng hỗ trợ phù hợp.

Nếu trẻ có nhiều dấu hiệu bất thường hoặc xuất hiện các "Red Flags" (dấu hiệu cảnh báo) dưới đây, cha mẹ không nên trì hoãn việc đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn.

Những dấu hiệu cảnh báo (Red Flags) cần đưa trẻ đi đánh giá

Trẻ không phản ứng khi gọi tên

Nếu sau khoảng 12 tháng tuổi, trẻ thường xuyên:

• Không quay đầu khi được gọi tên.

• Không tìm người đang gọi.

• Chỉ phản ứng với âm thanh hoặc đồ vật mình yêu thích.

Phụ huynh nên đưa trẻ đi kiểm tra để loại trừ các nguyên nhân như vấn đề về thính lực hoặc khó khăn trong phát triển giao tiếp.

Không chỉ tay để chia sẻ sự chú ý

Khoảng 12–18 tháng, phần lớn trẻ đã biết:

• Chỉ tay để xin đồ vật.

• Chỉ tay để chia sẻ điều mình thích.

• Nhìn qua lại giữa đồ vật và người lớn.

Nếu trẻ chưa có kỹ năng này hoặc rất ít sử dụng, đây là một dấu hiệu cần được theo dõi.

Không có từ đơn sau 16 tháng

Nếu trẻ:

• Chưa nói được từ có nghĩa.

• Không dùng từ để giao tiếp.

• Chủ yếu kéo tay hoặc khóc để thể hiện nhu cầu.

Cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá phát triển ngôn ngữ và giao tiếp.

Đọc thêm: Trẻ chậm nói có phải tự kỷ không? 

Chưa nói được cụm từ hai từ sau 24 tháng

Ví dụ:

• "Mẹ bế."

• "Uống nước."

• "Con ăn."

Nếu trẻ chưa ghép được các cụm từ đơn giản hoặc chỉ nhại lại lời người khác mà không sử dụng để giao tiếp, phụ huynh nên tham khảo ý kiến chuyên gia.

Mất những kỹ năng đã từng có

Đây là một trong những dấu hiệu cần được quan tâm đặc biệt.

Ví dụ:

• Trẻ từng nói được một số từ nhưng sau đó không còn sử dụng.

• Từng biết vẫy tay nhưng không thực hiện nữa.

• Từng thích giao tiếp nhưng dần thu mình.

• Từng chơi tương tác tốt nhưng ngày càng ít hứng thú.

Sự mất đi các kỹ năng đã đạt được cần được đánh giá sớm để xác định nguyên nhân.

Có nhiều hành vi lặp đi lặp lại

Cha mẹ nên lưu ý nếu trẻ:

• Vẫy tay liên tục.

• Xoay người nhiều lần.

• Quay bánh xe đồ chơi trong thời gian dài.

• Xếp đồ vật thành hàng mỗi ngày.

• Khó dừng một hoạt động dù được nhắc.

Những hành vi này cần được đánh giá trong bối cảnh tổng thể, kết hợp với khả năng giao tiếp và tương tác xã hội của trẻ.

Khó giao tiếp và tương tác xã hội

Trẻ:

• Ít giao tiếp bằng mắt.

• Không chia sẻ niềm vui.

• Không thích chơi cùng người khác.

• Không biết bắt chước.

• Không quan tâm đến bạn bè cùng tuổi.

Nếu các biểu hiện này kéo dài và xuất hiện đồng thời, cha mẹ nên chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia.

Bảng "Red Flags" theo độ tuổi

Quy trình đánh giá ban đầu thường diễn ra như thế nào?

Nhiều phụ huynh lo lắng rằng đưa con đi đánh giá đồng nghĩa với việc trẻ sẽ được kết luận mắc tự kỷ. Thực tế không phải vậy.

Một buổi đánh giá ban đầu thường bao gồm:

1. Khai thác thông tin từ gia đình

Chuyên gia sẽ tìm hiểu:

• Quá trình mang thai và sinh.

• Các mốc phát triển của trẻ.

• Tiền sử sức khỏe.

• Khả năng giao tiếp.

• Hành vi trong sinh hoạt hằng ngày.

• Những điều phụ huynh đang lo lắng.

2. Quan sát trực tiếp trẻ

Thông qua các hoạt động phù hợp với độ tuổi, chuyên gia sẽ quan sát:

• Giao tiếp bằng mắt.

• Khả năng chú ý chung.

• Ngôn ngữ tiếp nhận và diễn đạt.

• Cách chơi.

• Khả năng bắt chước.

• Tương tác với người khác.

• Hành vi và phản ứng với môi trường.

3. Sử dụng công cụ sàng lọc hoặc đánh giá khi cần

Tùy theo độ tuổi và biểu hiện của trẻ, chuyên gia có thể sử dụng các công cụ sàng lọc hoặc đánh giá phát triển đã được chuẩn hóa nhằm hỗ trợ quá trình nhận định.

Các công cụ này không thay thế chẩn đoán, mà là một phần của quá trình đánh giá toàn diện.

4. Trao đổi kết quả và kế hoạch hỗ trợ

Sau khi đánh giá, gia đình sẽ được trao đổi về:

• Điểm mạnh của trẻ.

• Những lĩnh vực còn khó khăn.

• Có cần theo dõi thêm hay không.

• Có cần đánh giá chuyên sâu hơn hay không.

• Hướng hỗ trợ và can thiệp phù hợp nếu cần.

Phụ huynh không nên làm gì khi nghi ngờ con có dấu hiệu tự kỷ?

Không tự chẩn đoán qua Internet

Thông tin trên mạng có thể giúp cha mẹ hiểu thêm về các dấu hiệu, nhưng không thể thay thế quá trình đánh giá chuyên môn.

Mỗi trẻ có đặc điểm phát triển riêng, vì vậy việc tự kết luận có thể gây lo lắng không cần thiết hoặc làm chậm quá trình hỗ trợ.

Không chờ đợi quá lâu

Nhiều gia đình hy vọng:

• "Con lớn sẽ tự nói."

• "Đi học rồi sẽ khá hơn."

• "Con trai thường nói muộn."

Một số trẻ có thể bắt kịp mốc phát triển theo thời gian, nhưng cũng có những trẻ cần được hỗ trợ sớm. Nếu đã có nhiều dấu hiệu bất thường, việc trì hoãn đánh giá có thể làm mất cơ hội can thiệp trong giai đoạn não bộ phát triển mạnh nhất.

Không so sánh con với trẻ khác

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển riêng.

Việc so sánh với anh chị em hoặc con của người quen có thể khiến cha mẹ bỏ qua những dấu hiệu quan trọng hoặc tạo áp lực không cần thiết cho trẻ.

Thay vào đó, hãy theo dõi sự phát triển của con dựa trên các mốc phát triển theo độ tuổi và tham khảo ý kiến chuyên gia khi có băn khoăn.

Không áp dụng các phương pháp chưa được kiểm chứng

Khi lo lắng, nhiều phụ huynh dễ tìm đến các phương pháp được quảng cáo là "chữa khỏi tự kỷ" hoặc "giúp trẻ nói ngay sau vài tuần". Đến nay, chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy cho thấy những phương pháp này có thể chữa khỏi rối loạn phổ tự kỷ.

Cha mẹ nên lựa chọn các cơ sở chuyên môn uy tín và các chương trình can thiệp dựa trên bằng chứng khoa học, đồng thời trao đổi với chuyên gia trước khi áp dụng bất kỳ phương pháp nào.

Gia đình có thể làm gì trong thời gian chờ đánh giá?

Trong khi chờ lịch đánh giá hoặc theo dõi thêm, phụ huynh có thể:

• Dành nhiều thời gian chơi tương tác trực tiếp với trẻ.

• Khuyến khích trẻ giao tiếp bằng lời nói, cử chỉ hoặc ánh mắt.

• Hạn chế thời gian sử dụng thiết bị điện tử theo khuyến nghị phù hợp với độ tuổi.

• Tạo nhiều cơ hội để trẻ chơi cùng người thân và bạn bè.

• Ghi chép lại các biểu hiện đáng chú ý, thời điểm xuất hiện và tình huống xảy ra để cung cấp cho chuyên gia trong buổi đánh giá.

Những hoạt động này không thay thế việc đánh giá chuyên môn nhưng có thể giúp cha mẹ hiểu rõ hơn về quá trình phát triển của con và hỗ trợ trẻ trong cuộc sống hằng ngày.

Tóm tắt: Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá?

Cha mẹ nên chủ động đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn nếu:

• ✅ Trẻ có nhiều dấu hiệu tự kỷ xuất hiện đồng thời.

• ✅ Các biểu hiện kéo dài hoặc ngày càng rõ rệt.

• ✅ Trẻ không đạt các mốc phát triển quan trọng về giao tiếp và ngôn ngữ.

• ✅ Trẻ mất những kỹ năng đã từng có.

• ✅ Giáo viên hoặc người chăm sóc cũng nhận thấy những khó khăn tương tự.

• ✅ Cha mẹ có lo lắng kéo dài về sự phát triển của con, ngay cả khi chưa chắc chắn nguyên nhân.

Đánh giá sớm không phải để "gắn nhãn" cho trẻ, mà nhằm hiểu đúng nhu cầu phát triển của trẻ và xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp trong giai đoạn quan trọng của những năm đầu đời.

Kết luận

Nhận biết dấu hiệu tự kỷ không nhằm khiến cha mẹ lo lắng hay tự chẩn đoán cho con, mà giúp gia đình quan sát sự phát triển của trẻ một cách chủ động và khoa học.

Mỗi trẻ đều có tốc độ phát triển riêng. Tuy nhiên, nếu trẻ có nhiều biểu hiện như:

• Khó giao tiếp bằng mắt.

• Không phản ứng khi gọi tên.

• Không chỉ tay để chia sẻ.

• Chậm nói đi kèm khó tương tác xã hội.

• Có các hành vi lặp đi lặp lại.

• Hoặc mất những kỹ năng đã từng có.

thì cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá. Phát hiện sớm sẽ giúp xác định đúng nhu cầu của trẻ và xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp trong giai đoạn phát triển quan trọng.

Điều quan trọng nhất là đồng hành cùng trẻ bằng sự kiên nhẫn, thấu hiểu và phối hợp với các chuyên gia, thay vì chờ đợi hoặc tự kết luận khi chưa có đánh giá đầy đủ.

Bạn đang băn khoăn liệu con có đang chậm các kỹ năng giao tiếp hoặc có dấu hiệu tự kỷ?

Đừng chỉ dựa vào cảm nhận hoặc so sánh với những trẻ khác.

Tải miễn phí "Checklist dấu hiệu tự kỷ sớm" của ALANA để: Checklist dấu hiệu tự kỷ sớm, câu hỏi thường gặp

• Theo dõi các mốc phát triển quan trọng theo độ tuổi.

• Ghi nhận những biểu hiện cần lưu ý.

• Chuẩn bị thông tin hữu ích trước khi trao đổi với chuyên gia.

Nếu bạn vẫn còn nhiều băn khoăn sau khi đối chiếu checklist, hãy đặt lịch đánh giá phát triển ban đầu tại ALANA. Đội ngũ chuyên gia sẽ đồng hành cùng gia đình trong việc quan sát, đánh giá và tư vấn hướng hỗ trợ phù hợp với từng trẻ.