Elon Musk là một trong những doanh nhân có ảnh hưởng lớn trong lĩnh vực công nghệ và đổi mới sáng tạo. Ông được biết đến với vai trò lãnh đạo Tesla và SpaceX, đồng thời tham gia nhiều dự án công nghệ có tham vọng rất lớn.
Nhưng bên cạnh những thành tựu đó, Elon Musk còn được nhiều người biết đến qua một chia sẻ cá nhân đặc biệt.
Tháng 5/2021, khi dẫn chương trình Saturday Night Live, Elon Musk công khai rằng ông có Asperger syndrome. Ông nói điều này ngay trong phần mở đầu chương trình và liên hệ với một số đặc điểm trong cách giao tiếp của mình, chẳng hạn như giọng nói ít thay đổi về ngữ điệu và việc không thường xuyên giao tiếp bằng mắt.
Chia sẻ của ông đã thu hút sự chú ý trên toàn thế giới, không chỉ bởi Elon Musk là một nhân vật nổi tiếng, mà còn bởi nó mở ra một cuộc trò chuyện rộng hơn:
Liệu một người có những khác biệt trong giao tiếp và tương tác xã hội vẫn có thể phát triển thế mạnh riêng và đạt được những thành tựu đáng kể?
Câu chuyện của Elon Musk cho chúng ta một góc nhìn đáng suy nghĩ về vấn đề này.
1. Elon Musk là ai?
Elon Musk là doanh nhân và nhà đầu tư công nghệ người Mỹ gốc Nam Phi, nổi tiếng với vai trò lãnh đạo và xây dựng nhiều công ty trong các lĩnh vực khác nhau.
Hai cái tên được biết đến rộng rãi nhất là:
-
Tesla: công ty nổi bật trong lĩnh vực xe điện và công nghệ năng lượng.
-
SpaceX: công ty hàng không vũ trụ với mục tiêu phát triển công nghệ tên lửa và mở rộng khả năng đưa con người ra ngoài Trái Đất.
Hành trình của Musk thường được nhắc đến như một ví dụ về việc theo đuổi những mục tiêu rất lớn, chấp nhận rủi ro cao và dành nhiều thời gian cho những lĩnh vực mà ông đặc biệt quan tâm.
Tuy nhiên, khi nhìn câu chuyện này dưới góc độ tự kỷ, điều quan trọng không phải là biến Elon Musk thành một “hình mẫu người tự kỷ thành công”.
Điều đáng quan tâm hơn là cách một người có những đặc điểm thần kinh khác biệt nhận biết bản thân và tìm được môi trường để phát huy thế mạnh của mình.
2. Khi Elon Musk công khai mình có Asperger
Ngày 8/5/2021, trong phần mở đầu chương trình Saturday Night Live, Elon Musk nói rằng ông là người có Asperger đầu tiên dẫn chương trình này — sau đó ông nói thêm rằng mình có thể là người đầu tiên công khai điều đó.
Ông cũng đề cập đến một số trải nghiệm của bản thân, trong đó có việc không phải lúc nào cũng sử dụng nhiều ngữ điệu khi nói và không thường xuyên giao tiếp bằng mắt.
Những chia sẻ này đáng chú ý vì chúng cho thấy một điều:
Những đặc điểm liên quan đến phổ tự kỷ không phải lúc nào cũng dễ nhận biết từ bên ngoài.
Một người trưởng thành có thể học cách thích nghi với môi trường xã hội, xây dựng sự nghiệp và đảm nhận những vai trò rất phức tạp, trong khi vẫn có những khác biệt nhất định về giao tiếp, tương tác hoặc cách xử lý thông tin.
Đây cũng là lý do việc đánh giá tự kỷ không thể dựa trên một vài biểu hiện đơn lẻ.
Theo CDC, chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ dựa trên lịch sử phát triển và quan sát hành vi, với các tiêu chí liên quan đến giao tiếp – tương tác xã hội và các kiểu hành vi, sở thích hoặc hoạt động hạn chế, lặp lại.
3. “Asperger” ngày nay được hiểu như thế nào?
Đây là điểm rất quan trọng khi viết về Elon Musk.
Asperger syndrome là thuật ngữ từng được sử dụng trong hệ thống chẩn đoán trước đây. Trong DSM-5, Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ đã đưa Asperger disorder cùng với một số chẩn đoán liên quan trước đây vào nhóm Autism Spectrum Disorder – Rối loạn phổ tự kỷ (ASD).
CDC hiện cũng giải thích rằng chẩn đoán ASD bao gồm những tình trạng trước đây được chẩn đoán riêng, trong đó có Asperger syndrome.
Vì vậy, khi nhắc đến trường hợp của Elon Musk, có thể sử dụng cụm từ “Asperger” vì đây là thuật ngữ ông đã tự công khai sử dụng.
Tuy nhiên, trong các nội dung giáo dục hiện nay, ALANA nên ưu tiên thuật ngữ “phổ tự kỷ” hoặc “rối loạn phổ tự kỷ” khi nói về khái niệm chuyên môn.
Điều này giúp nội dung vừa tôn trọng cách nhân vật mô tả bản thân, vừa phù hợp với hệ thống phân loại chẩn đoán hiện hành.
4. Elon Musk từng chia sẻ gì về trải nghiệm của mình?
Một năm sau khi công khai Asperger, Elon Musk tiếp tục nói về trải nghiệm thời thơ ấu của mình trong một cuộc trò chuyện tại TED.
Ông mô tả rằng những tín hiệu xã hội không phải lúc nào cũng trực quan đối với mình. Ông cũng cho biết mình có xu hướng hiểu lời nói theo nghĩa khá trực tiếp và mất một khoảng thời gian để nhận ra rằng người khác đôi khi không nói hoàn toàn theo nghĩa đen.
Đây là một chi tiết rất đáng chú ý khi nói về giao tiếp xã hội.
Trong giao tiếp hàng ngày, con người không chỉ sử dụng từ ngữ. Chúng ta còn liên tục diễn giải:
-
giọng nói;
-
nét mặt;
-
ánh mắt;
-
cử chỉ;
-
ngữ cảnh;
-
hàm ý;
-
sự thay đổi trong cảm xúc của người đối diện.
Một người có thể gặp khó khăn hơn trong việc tự động đọc hoặc diễn giải những tín hiệu này.
Nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc người đó không có khả năng giao tiếp hoặc không thể phát triển kỹ năng xã hội.
Nhiều kỹ năng có thể được học, luyện tập và hỗ trợ theo cách phù hợp với từng cá nhân.
5. Điều gì khiến câu chuyện của Elon Musk đáng chú ý?
Có một cách nhìn rất dễ xuất hiện khi nói về những nhân vật nổi tiếng trong phổ tự kỷ:
“Người tự kỷ có thể thành công nếu có tài năng đặc biệt.”
Cách nhìn này nghe có vẻ tích cực nhưng lại có thể tạo ra một định kiến khác.
Bởi trên thực tế, không phải mọi người tự kỷ đều cần trở thành Elon Musk, Temple Grandin hay một nhân vật nổi tiếng nào đó để được xem là có giá trị.
Giá trị của một người không phụ thuộc vào việc họ trở thành tỷ phú, nhà khoa học, nghệ sĩ hay người nổi tiếng.
Điều đáng học hỏi từ câu chuyện của Elon Musk nằm ở một khía cạnh khác:
Mỗi người có thể có một cách xử lý thông tin, giao tiếp và tương tác với thế giới khác nhau.
Có người mạnh về tư duy hình ảnh.
Có người đặc biệt tập trung vào một lĩnh vực yêu thích.
Có người ghi nhớ rất tốt những thông tin chi tiết.
Có người thích các hệ thống, quy luật và cấu trúc rõ ràng.
Có người cần nhiều thời gian hơn để hiểu một tình huống xã hội.
Những đặc điểm này không xuất hiện giống nhau ở tất cả người tự kỷ.
Vì vậy, thay vì cố gắng tìm một “công thức Elon Musk”, điều quan trọng hơn là hiểu từng cá nhân.
6. Thành công không “chứng minh” hay “phủ nhận” tự kỷ
Một hiểu lầm khác cần tránh là:
“Người tự kỷ mà thành công như Elon Musk thì chắc chắn tự kỷ không phải là vấn đề đáng lo.”
Đây là cách nhìn quá đơn giản.
Phổ tự kỷ rất rộng. Khả năng, nhu cầu hỗ trợ và mức độ ảnh hưởng của các đặc điểm tự kỷ có thể khác nhau đáng kể giữa từng người. CDC cũng nhấn mạnh rằng năng lực của người trong phổ tự kỷ rất đa dạng, từ những người có kỹ năng ngôn ngữ tốt đến những người không sử dụng lời nói.
Một người có thể cần rất ít hỗ trợ trong một lĩnh vực nhưng lại cần nhiều hỗ trợ trong một lĩnh vực khác.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng không nên là:
“Trẻ có thể trở thành ai?”
Mà nên là:
“Trẻ đang cần được hỗ trợ điều gì để phát triển tốt nhất?”
Đó mới là góc nhìn phù hợp với giáo dục đặc biệt và can thiệp sớm.
7. Từ câu chuyện Elon Musk, phụ huynh có thể nhìn trẻ theo một cách khác
Câu chuyện của Elon Musk gợi nhắc phụ huynh rằng sự khác biệt trong giao tiếp không nên ngay lập tức được nhìn dưới góc độ “trẻ cố tình”, “trẻ khó bảo” hay “trẻ không chịu hợp tác”.
Đôi khi, trẻ có thể đang xử lý thông tin xã hội theo một cách khác.
Một số trẻ có thể cần:
-
lời hướng dẫn rõ ràng và cụ thể hơn;
-
thời gian xử lý thông tin lâu hơn;
-
hỗ trợ hiểu cảm xúc và ý định của người khác;
-
môi trường ít gây quá tải;
-
hoạt động dựa trên sở thích để tăng tương tác;
-
cơ hội luyện tập kỹ năng xã hội trong những tình huống thực tế.
Điều này không có nghĩa phụ huynh nên tự gắn nhãn cho trẻ.
Ngược lại, nếu có những dấu hiệu phát triển khiến gia đình lo lắng, việc tìm kiếm đánh giá chuyên môn có thể giúp phụ huynh hiểu rõ hơn về nhu cầu của trẻ và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.
8. Điều quan trọng nhất không phải là “trẻ khác biệt đến đâu”
Một đứa trẻ không cần phải trở thành một thiên tài, doanh nhân hay người nổi tiếng để chứng minh rằng mình có tiềm năng.
Mỗi trẻ có một tốc độ phát triển, sở thích, điểm mạnh và nhu cầu hỗ trợ riêng.
Câu chuyện của Elon Musk có thể truyền cảm hứng ở một điểm rất đơn giản:
Khác biệt không đồng nghĩa với không có khả năng phát triển.
Nhưng để biến thông điệp đó thành điều có ý nghĩa đối với trẻ, chúng ta cần đi xa hơn việc kể những câu chuyện thành công.
Chúng ta cần quan sát trẻ.
Hiểu trẻ.
Tôn trọng sự khác biệt của trẻ.
Và quan trọng nhất, cung cấp cho trẻ sự hỗ trợ phù hợp với nhu cầu thực tế của mình.
9. Một lưu ý quan trọng khi nói về Elon Musk và Asperger
Khi tìm kiếm thông tin trên Internet, phụ huynh có thể bắt gặp nhiều bài viết liệt kê những đặc điểm của Elon Musk rồi dùng chúng để “chứng minh” rằng ông có những đặc điểm tự kỷ nhất định.
Cách tiếp cận này cần thận trọng.
Việc một người nổi tiếng có một số hành vi hoặc đặc điểm được cho là tương đồng với tự kỷ không cho phép chúng ta tự chẩn đoán người đó.
Trong trường hợp Elon Musk, điều có cơ sở để nói là ông đã công khai tự nhận mình có Asperger trên chương trình Saturday Night Live và sau đó tiếp tục chia sẻ về trải nghiệm của bản thân.
Đối với những người khác, đặc biệt là các nhân vật lịch sử không còn sống, việc suy đoán chẩn đoán từ những mô tả về tính cách hoặc hành vi là vấn đề hoàn toàn khác.
Đây cũng là nguyên tắc ALANA nên duy trì trong toàn bộ chuỗi bài viết về những nhân vật nổi tiếng có liên quan đến tự kỷ.
Câu chuyện của Elon Musk để lại điều gì?
Elon Musk không phải là “hình mẫu đại diện cho người tự kỷ”.
Ông chỉ là một cá nhân có câu chuyện riêng.
Từ câu chuyện đó, chúng ta có thể nhìn thấy một điều đáng giá hơn: con người có thể có những cách khác nhau để giao tiếp, suy nghĩ, tập trung và tương tác với thế giới.
Và khi nói về trẻ trong phổ tự kỷ, nhiệm vụ của người lớn không phải là tìm kiếm một phiên bản “Elon Musk nhỏ tuổi”.
Nhiệm vụ đó là hiểu đứa trẻ đang đứng trước mặt mình.
Mỗi trẻ có thể có một thế mạnh khác nhau. Mỗi trẻ cũng có thể cần một mức độ hỗ trợ khác nhau.
Khi được thấu hiểu và hỗ trợ đúng cách, trẻ có thêm cơ hội phát triển khả năng của mình theo con đường riêng.
Không phải để trở thành một ai khác, mà để trở thành phiên bản tốt nhất của chính mình.
Thông điệp ALANA
Mỗi đứa trẻ có một cách phát triển riêng.
Câu chuyện của những người nổi tiếng như Elon Musk có thể giúp xã hội nhìn nhận sự đa dạng thần kinh với nhiều cởi mở hơn. Nhưng điều quan trọng nhất vẫn là nhìn nhận từng trẻ như một cá thể riêng biệt, thay vì so sánh trẻ với một hình mẫu thành công nào đó.
Nếu phụ huynh đang băn khoăn về giao tiếp, tương tác xã hội, hành vi hoặc sự phát triển của trẻ, việc tìm hiểu và đánh giá sớm có thể giúp gia đình có thêm cơ sở để lựa chọn cách đồng hành phù hợp.
ALANA đồng hành cùng phụ huynh trên hành trình hiểu trẻ – hỗ trợ đúng – phát triển bền vững.
