“Con nhà người ta ngồi học rất ngoan, còn con mình cứ chạy nhảy suốt ngày.”

“Con không chịu ngồi yên một chỗ, có phải con bị tăng động không?”

Đây là những băn khoăn khá phổ biến của cha mẹ khi nhận thấy trẻ thường xuyên vận động, khó ngồi lâu hoặc dễ chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác.

Tuy nhiên, trẻ hiếu động và trẻ có những biểu hiện liên quan đến ADHD không thể được phân biệt chỉ bằng một vài hành vi như chạy nhảy, nói nhiều hay khó ngồi yên.

Ở lứa tuổi mầm non, trẻ đang trong quá trình phát triển khả năng chú ý, kiểm soát cảm xúc và điều chỉnh hành vi. Vì vậy, việc trẻ thích vận động, tò mò, khám phá hoặc đôi khi khó tập trung có thể là một phần bình thường của quá trình phát triển.

Điều cha mẹ cần quan sát là mức độ, tần suất, thời gian kéo dài của những biểu hiện này và chúng có ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, vui chơi, học tập hoặc giao tiếp của trẻ hay không.

Nếu cha mẹ đang băn khoăn “trẻ tăng động hay hiếu động?”, bài viết dưới đây sẽ giúp cha mẹ có thêm góc nhìn để quan sát trẻ một cách bình tĩnh và phù hợp hơn.

1. Hiếu động bình thường ở trẻ là gì?

Trẻ nhỏ thường có nhu cầu vận động và khám phá cao. Một em bé có thể chạy nhảy, leo trèo, đặt nhiều câu hỏi, thay đổi hoạt động thường xuyên hoặc khó ngồi lâu.

Những hành vi này không tự động có nghĩa trẻ đang gặp vấn đề.

Ví dụ, trẻ có thể:

• Chạy nhảy nhiều khi chơi ngoài trời.

• Muốn khám phá mọi thứ xung quanh.

• Dễ chuyển sang món đồ chơi mới.

• Khó ngồi lâu trong một hoạt động không hấp dẫn.

• Nói nhiều khi hào hứng.

• Khó chờ đến lượt trong một số tình huống.

• Có lúc không làm theo yêu cầu vì đang mải chơi.

Ở trẻ nhỏ, khả năng kiểm soát hành vi vẫn đang phát triển. Vì vậy, việc kỳ vọng trẻ luôn ngồi yên, luôn chú ý và luôn làm theo yêu cầu của người lớn có thể chưa phù hợp với đặc điểm lứa tuổi.

Một điều cha mẹ có thể quan sát là khả năng điều chỉnh của trẻ trong những hoàn cảnh khác nhau.

Chẳng hạn, trẻ có thể chạy nhảy khi vui chơi nhưng vẫn có thể ngồi xuống nghe một câu chuyện ngắn mà trẻ yêu thích, tham gia trò chơi có hướng dẫn hoặc thay đổi hành vi khi được người lớn hỗ trợ.

Do đó, thay vì chỉ hỏi:

“Con có hiếu động không?”

cha mẹ nên quan sát thêm:

“Con có thể điều chỉnh mức độ hoạt động khi hoàn cảnh thay đổi không?”

2. ADHD ở trẻ nhỏ là gì?

ADHD là tên viết tắt của Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, thường được gọi là rối loạn tăng động giảm chú ý.

ADHD là một rối loạn phát triển thần kinh. Các biểu hiện có thể liên quan đến sự chú ý, mức độ hoạt động và khả năng kiểm soát xung động.

Tuy nhiên, không phải trẻ nào hiếu động, khó ngồi yên hoặc dễ mất tập trung cũng có ADHD.

Việc đánh giá ADHD cần xem xét nhiều thông tin khác nhau, trong đó có biểu hiện của trẻ, mức độ ảnh hưởng đến hoạt động hằng ngày và những hoàn cảnh mà khó khăn xuất hiện.

Đặc biệt với trẻ nhỏ, nhiều hành vi có thể thay đổi theo độ tuổi và môi trường. Vì vậy, cha mẹ không nên tự kết luận trẻ có ADHD chỉ dựa trên một bảng dấu hiệu trên mạng hoặc một vài biểu hiện quan sát được tại nhà.

Nếu có nhiều điều khiến gia đình lo lắng, việc trao đổi với chuyên gia phù hợp sẽ giúp cha mẹ hiểu rõ hơn về nhu cầu của trẻ.

3. Trẻ tăng động hay hiếu động: cha mẹ nên quan sát điều gì?

Không có một hành vi đơn lẻ nào có thể trả lời chính xác câu hỏi “trẻ tăng động hay hiếu động?”

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng việc quan sát 5 yếu tố:

1. Mức độ

Trẻ vận động nhiều hơn những gì thường thấy ở trẻ cùng độ tuổi hay chỉ hoạt động nhiều trong một số hoàn cảnh?

2. Tần suất

Hành vi xảy ra thỉnh thoảng hay xuất hiện rất thường xuyên?

3. Thời gian

Những khó khăn này chỉ mới xuất hiện trong thời gian ngắn hay kéo dài?

4. Hoàn cảnh

Hành vi xuất hiện ở nhà, trường học và những môi trường khác hay chỉ xảy ra trong một số tình huống?

5. Mức độ ảnh hưởng

Hành vi có khiến trẻ gặp khó khăn đáng kể trong sinh hoạt, vui chơi, học tập hoặc giao tiếp hay không?

Đây là những thông tin có giá trị hơn nhiều so với việc chỉ đếm xem trẻ chạy nhảy bao nhiêu lần trong một ngày.

4. Trẻ hiếu động bình thường có những biểu hiện nào?

Một số hành vi thường gặp ở trẻ nhỏ có thể khiến cha mẹ cảm thấy con “quá nghịch”, nhưng chưa chắc là dấu hiệu của một vấn đề phát triển.

Trẻ thích chạy nhảy

Khi có không gian vui chơi, trẻ có thể chạy, nhảy, leo trèo và liên tục khám phá.

Đây có thể là cách trẻ vận động và tìm hiểu môi trường xung quanh.

Trẻ khó ngồi lâu

Một trẻ mầm non có thể không duy trì được tư thế ngồi trong thời gian dài, đặc biệt khi hoạt động ít hấp dẫn hoặc yêu cầu vượt quá khả năng chú ý hiện tại của trẻ.

Trẻ dễ chuyển hoạt động

Trẻ có thể đang xếp hình rồi chuyển sang chơi ô tô, sau đó lại muốn xem sách.

Khả năng duy trì chú ý của trẻ nhỏ chưa giống người trưởng thành. Vì vậy, việc chuyển hoạt động không phải lúc nào cũng đáng lo.

Trẻ nói nhiều

Một số trẻ có tính cách sôi nổi, thích trò chuyện và đặt nhiều câu hỏi.

Nếu trẻ vẫn có thể lắng nghe, trao đổi qua lại và điều chỉnh hành vi trong những tình huống phù hợp, cha mẹ không nên vội gắn nhãn trẻ là “tăng động”.

5. Khi nào cha mẹ nên quan sát kỹ hơn?

Cha mẹ có thể chú ý hơn khi những biểu hiện về vận động, chú ý hoặc kiểm soát hành vi diễn ra thường xuyên và tạo ra khó khăn thực tế cho trẻ.

Ví dụ:

• Trẻ rất khó tham gia những hoạt động phù hợp với độ tuổi.

• Trẻ thường xuyên rời khỏi hoạt động trước khi hoàn thành.

• Trẻ cần người lớn nhắc lại hướng dẫn nhiều lần.

• Trẻ thường xuyên khó chờ đến lượt.

• Trẻ thường xuyên chen ngang khi người khác đang nói hoặc chơi.

• Trẻ gặp khó khăn trong việc điều chỉnh hành vi dù đã được hướng dẫn.

• Trẻ gặp khó khăn tương tự trong nhiều tình huống khác nhau.

• Những biểu hiện này ảnh hưởng rõ rệt đến việc chơi, học tập, sinh hoạt hoặc giao tiếp.

Tuy nhiên, những biểu hiện trên chỉ là thông tin để quan sát, không phải tiêu chí để cha mẹ tự chẩn đoán ADHD.

6. Trẻ không ngồi yên có phải là tăng động không?

Không nhất thiết.

“Không ngồi yên” là một mô tả hành vi, không phải một chẩn đoán.

Trẻ có thể khó ngồi yên vì nhiều nguyên nhân khác nhau, chẳng hạn:

• Hoạt động chưa phù hợp với độ tuổi.

• Hoạt động quá dài.

• Trẻ đang có nhu cầu vận động.

• Môi trường có nhiều yếu tố gây xao nhãng.

• Trẻ chưa hiểu rõ yêu cầu.

• Trẻ đang mệt hoặc khó chịu.

• Trẻ gặp khó khăn trong việc duy trì chú ý.

• Trẻ có những nhu cầu phát triển cần được tìm hiểu thêm.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi:

“Tại sao con không chịu ngồi yên?”

cha mẹ có thể thử tìm hiểu:

“Trong hoàn cảnh nào con khó ngồi yên nhất?”

“Khi thay đổi cách tổ chức hoạt động, con có tham gia tốt hơn không?”

“Hành vi này có xuất hiện ở trường và những môi trường khác không?”

Những câu hỏi này giúp cha mẹ có cái nhìn toàn diện hơn.

7. Trẻ mất tập trung có phải là ADHD?

Cũng không nhất thiết.

Khả năng chú ý của trẻ phụ thuộc vào độ tuổi, đặc điểm hoạt động, mức độ hấp dẫn của nhiệm vụ và môi trường xung quanh.

Một trẻ có thể tập trung rất lâu khi chơi món đồ mình yêu thích nhưng lại nhanh chóng mất hứng thú với một hoạt động khác.

Điều đó không đủ để kết luận trẻ có hay không có ADHD.

Cha mẹ nên quan sát rộng hơn:

• Trẻ có thể nghe và thực hiện hướng dẫn phù hợp với độ tuổi không?

• Trẻ có hoàn thành được những nhiệm vụ đơn giản không?

• Trẻ có thường xuyên bỏ dở hoạt động không?

• Trẻ có dễ bị thu hút bởi các kích thích xung quanh không?

• Những khó khăn về chú ý có xuất hiện trong nhiều hoạt động không?

• Những biểu hiện đó có ảnh hưởng đến cuộc sống của trẻ không?

8. Hãy quan sát trẻ ở nhiều môi trường

Một trong những thông tin hữu ích khi tìm hiểu hành vi của trẻ là xem trẻ biểu hiện như thế nào trong những môi trường khác nhau.

Cha mẹ có thể trao đổi với giáo viên:

• Con có khó ngồi trong giờ học không?

• Con có thường xuyên rời khỏi hoạt động không?

• Con có thể tham gia trò chơi theo hướng dẫn không?

• Con có chờ đến lượt khi chơi cùng bạn không?

• Con có gặp khó khăn tương tự như ở nhà không?

Sau đó, cha mẹ có thể so sánh với những gì mình quan sát được tại nhà.

Ví dụ:

Ở nhà: trẻ liên tục chuyển hoạt động và khó hoàn thành yêu cầu.

Ở trường: giáo viên cũng nhận thấy trẻ khó duy trì hoạt động và thường xuyên cần hỗ trợ.

Thông tin từ nhiều môi trường sẽ giúp cha mẹ có bức tranh đầy đủ hơn.

Ngược lại, nếu trẻ chỉ khó ngồi yên trong một tình huống cụ thể, cần xem xét cả đặc điểm của tình huống đó trước khi đưa ra nhận định.

9. Vì sao cha mẹ không nên tự chẩn đoán ADHD?

Có một số lý do khiến việc tự chẩn đoán qua Internet dễ dẫn đến hiểu sai.

Thứ nhất, nhiều hành vi thường gặp ở trẻ nhỏ có thể trùng với những biểu hiện được mô tả trong ADHD.

Thứ hai, trẻ có thể gặp khó khăn về chú ý hoặc hành vi vì nhiều nguyên nhân khác nhau.

Thứ ba, để hiểu đúng vấn đề, cần xem xét toàn bộ bối cảnh phát triển của trẻ, thay vì chỉ nhìn vào một vài hành vi.

Vì vậy, một bài viết, video hoặc bảng kiểm trực tuyến có thể giúp cha mẹ có thêm thông tin để quan sát, nhưng không nên được sử dụng như một cách tự xác định trẻ có ADHD.

10. Cha mẹ có thể ghi lại hành vi của trẻ như thế nào?

Thay vì ghi:

“Con rất tăng động.”

hãy mô tả hành vi cụ thể.

Ví dụ:

“Trong khoảng 15 phút ngồi ăn tối, trẻ rời khỏi ghế nhiều lần và cần người lớn nhắc quay lại bàn.”

Hoặc:

“Khi giáo viên hướng dẫn trò chơi gồm hai bước, trẻ thường bỏ qua bước thứ hai và chuyển sang hoạt động khác.”

Cách ghi nhận này giúp cha mẹ và những người chăm sóc trẻ hiểu rõ hơn:

• Hành vi xảy ra khi nào?

• Xảy ra trong hoàn cảnh nào?

• Trẻ đã được yêu cầu điều gì?

• Người lớn đã hỗ trợ như thế nào?

• Trẻ phản ứng ra sao?

• Hành vi có ảnh hưởng gì đến hoạt động?

Đây cũng là những thông tin hữu ích khi cha mẹ trao đổi với chuyên gia.

11. 5 câu hỏi cha mẹ nên tự hỏi trước khi lo lắng

Nếu đang phân vân trẻ tăng động hay hiếu động, cha mẹ có thể bắt đầu bằng 5 câu hỏi:

Câu hỏi 1: Hành vi có phù hợp với độ tuổi của trẻ không?

Không nên sử dụng tiêu chuẩn của trẻ lớn hoặc người trưởng thành để đánh giá một em bé mầm non.

Câu hỏi 2: Hành vi xuất hiện thường xuyên đến mức nào?

Một vài lần xảy ra trong ngày không nói lên toàn bộ khả năng điều chỉnh của trẻ.

Câu hỏi 3: Hành vi có xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh không?

Hãy quan sát cả ở nhà, trường học và khi trẻ chơi với những người khác.

Câu hỏi 4: Trẻ có thể điều chỉnh khi được hỗ trợ không?

Ví dụ, khi chia nhiệm vụ thành những bước nhỏ hơn hoặc giảm yếu tố gây xao nhãng, trẻ có thể tham gia tốt hơn không?

Câu hỏi 5: Những khó khăn này có ảnh hưởng đến trẻ không?

Đây là điều đặc biệt quan trọng.

Mục tiêu không phải tìm xem trẻ “nghịch đến mức nào”, mà là hiểu xem trẻ đang gặp khó khăn gì và mức độ ảnh hưởng ra sao.

12. Khi nào cha mẹ nên tìm kiếm đánh giá chuyên môn?

Cha mẹ có thể cân nhắc trao đổi với chuyên gia khi những biểu hiện khiến gia đình lo lắng:

• Kéo dài và xuất hiện thường xuyên.

• Gây khó khăn đáng kể trong sinh hoạt hằng ngày.

• Ảnh hưởng đến việc tham gia hoạt động ở trường.

• Ảnh hưởng đến việc chơi và tương tác với bạn.

• Khiến trẻ thường xuyên gặp tình huống mất an toàn.

• Xuất hiện ở nhiều môi trường khác nhau.

• Khiến cha mẹ hoặc giáo viên gặp khó khăn trong việc hỗ trợ trẻ.

Việc tìm kiếm đánh giá không có nghĩa trẻ chắc chắn có ADHD.

Mục đích trước hết là hiểu rõ hơn về sự phát triển và nhu cầu của trẻ để lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp.

13. Cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ hiếu động như thế nào?

Dù trẻ chỉ có mức độ hoạt động cao hay đang gặp khó khăn về khả năng tự điều chỉnh, một số cách tổ chức môi trường có thể giúp trẻ tham gia hoạt động dễ dàng hơn.

Chia yêu cầu thành từng bước nhỏ

Thay vì đưa ra nhiều yêu cầu cùng lúc, cha mẹ có thể nói từng bước.

Ví dụ:

“Con cất ô tô vào hộp.”

Sau khi trẻ hoàn thành:

“Bây giờ mình đi rửa tay nhé.”

Cách này giúp trẻ dễ hiểu và dễ thực hiện yêu cầu hơn.

Tạo cơ hội vận động

Trẻ nhỏ cần vận động. Cha mẹ có thể bố trí thời gian cho trẻ chạy nhảy, chơi ngoài trời và tham gia các hoạt động thể chất phù hợp.

Giảm yếu tố gây xao nhãng

Khi cần trẻ tập trung vào một hoạt động, có thể giảm bớt đồ chơi, tiếng ồn hoặc các yếu tố không liên quan ở xung quanh.

Đưa ra hướng dẫn ngắn và rõ ràng

Thay vì giải thích quá dài, hãy sử dụng câu ngắn, cụ thể và phù hợp với khả năng hiểu của trẻ.

Ghi nhận hành vi phù hợp

Khi trẻ ngồi chờ, hoàn thành một nhiệm vụ hoặc làm theo hướng dẫn, cha mẹ có thể phản hồi cụ thể:

“Con đã ngồi chờ đến lượt rồi.”

“Con nghe mẹ hướng dẫn và làm được rồi.”

Những phản hồi rõ ràng giúp trẻ biết hành vi nào đang được khuyến khích.

14. Điều cha mẹ cần nhớ: Không nên vội gắn nhãn trẻ

Một em bé chạy nhảy nhiều không có nghĩa là trẻ “hư”.

Một em bé khó ngồi yên không có nghĩa là trẻ “không biết nghe lời”.

Và một em bé có những biểu hiện cần được đánh giá cũng không nên bị nhìn nhận qua một nhãn duy nhất.

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển và đặc điểm riêng.

Điều quan trọng là cha mẹ có thể quan sát hành vi cụ thể, tìm hiểu hoàn cảnh khiến trẻ gặp khó khăn và hỗ trợ trẻ theo nhu cầu thực tế.

Thay vì:

“Sao con nghịch quá vậy?”

có thể thử hỏi:

“Con đang gặp khó khăn ở đâu?”

“Điều gì khiến con khó tham gia hoạt động này?”

“Con cần người lớn hỗ trợ như thế nào?”

Đây là cách tiếp cận giúp cha mẹ đồng hành với trẻ tích cực hơn và hạn chế việc gắn nhãn dựa trên những biểu hiện đơn lẻ.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ hiếu động có phải trẻ tăng động không?

Không. Hiếu động là một đặc điểm có thể gặp ở trẻ nhỏ. Việc xác định trẻ có ADHD hay không cần xem xét nhiều yếu tố và không thể dựa trên một vài hành vi đơn lẻ.

Trẻ không ngồi yên có đáng lo không?

Không nhất thiết. Trẻ nhỏ thường khó ngồi lâu, đặc biệt khi hoạt động chưa phù hợp với độ tuổi hoặc không hấp dẫn. Cha mẹ nên quan sát tần suất, hoàn cảnh và mức độ ảnh hưởng của hành vi.

Trẻ mất tập trung có phải ADHD không?

Không nhất thiết. Khả năng chú ý của trẻ thay đổi theo độ tuổi, hoạt động và môi trường. Nếu khó khăn về chú ý kéo dài và ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống của trẻ, cha mẹ có thể tìm kiếm đánh giá chuyên môn.

Có thể tự kiểm tra ADHD cho trẻ tại nhà không?

Cha mẹ có thể ghi nhận các hành vi đáng chú ý để trao đổi với chuyên gia, nhưng không nên tự chẩn đoán ADHD dựa trên bảng kiểm hoặc thông tin trên Internet.

Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá?

Cha mẹ có thể cân nhắc tìm kiếm đánh giá khi những biểu hiện kéo dài, thường xuyên, xuất hiện ở nhiều môi trường và gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, học tập, vui chơi hoặc giao tiếp của trẻ.

Lưu ý: Nội dung bài viết nhằm cung cấp thông tin tham khảo cho cha mẹ và không thay thế cho việc đánh giá trực tiếp bởi chuyên gia. Mỗi trẻ có đặc điểm phát triển khác nhau, vì vậy cần xem xét toàn bộ bối cảnh trước khi đưa ra nhận định về hành vi hoặc sự phát triển của trẻ.

Kết luận: Trẻ tăng động hay hiếu động cần được nhìn trong cả quá trình phát triển

Trẻ tăng động hay hiếu động không phải là câu hỏi có thể trả lời chỉ bằng việc trẻ chạy nhảy nhiều hay không chịu ngồi yên.

Cha mẹ nên quan sát nhiều yếu tố:

Mức độ → Tần suất → Thời gian → Hoàn cảnh → Khả năng điều chỉnh → Mức độ ảnh hưởng.

Nếu trẻ chỉ hoạt động nhiều trong một số hoàn cảnh nhưng vẫn có thể điều chỉnh và tham gia các hoạt động phù hợp với độ tuổi, cha mẹ không nên vội lo lắng hoặc gắn nhãn.

Nếu những khó khăn kéo dài, xuất hiện thường xuyên ở nhiều môi trường và ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt, vui chơi, học tập hoặc giao tiếp, cha mẹ có thể tìm kiếm đánh giá chuyên môn để hiểu rõ hơn về nhu cầu của trẻ.

Hiểu đúng hành vi là bước đầu tiên để đồng hành đúng cách với trẻ.