ADHD là viết tắt của Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder

Trẻ ADHD là gì?

Trẻ ADHD thường được gọi là rối loạn tăng động giảm chú ý.

Ở trẻ ADHD, những khó khăn về chú ý, tăng hoạt động hoặc kiểm soát xung động có thể xuất hiện với mức độ cao hơn so với những gì thường thấy ở trẻ cùng độ tuổi và gây ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, việc học, các mối quan hệ hoặc khả năng tham gia các hoạt động hằng ngày.

ADHD không đơn giản là:

• Trẻ nghịch ngợm.

• Trẻ nhiều năng lượng.

• Trẻ không nghe lời cha mẹ.

• Trẻ thích chạy nhảy.

• Trẻ đôi khi mất tập trung.

Một trẻ có thể rất hiếu động nhưng vẫn có khả năng điều chỉnh hành vi phù hợp với hoàn cảnh. Ngược lại, một trẻ không quá chạy nhảy nhưng lại gặp nhiều khó khăn trong việc duy trì chú ý và kiểm soát xung động.

Vì vậy, khi tìm hiểu về ADHD ở trẻ em, cha mẹ cần nhìn vào mẫu hành vi kéo dài và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống của trẻ, thay vì chỉ nhìn vào một biểu hiện đơn lẻ.

ADHD ở trẻ mầm non có biểu hiện như thế nào?

Ở lứa tuổi mầm non, việc nhận diện ADHD có thể khó hơn vì một số hành vi như chạy nhảy, tò mò, thay đổi hoạt động nhanh hoặc khó ngồi lâu vốn đã khá phổ biến.

Tuy nhiên, ở một số trẻ, những biểu hiện này xuất hiện thường xuyên, mạnh và khó kiểm soát hơn so với trẻ cùng độ tuổi, đồng thời gây trở ngại rõ rệt trong sinh hoạt.

Các biểu hiện của ADHD thường được xem xét ở ba nhóm chính:

1. Khó chú ý.

2. Tăng hoạt động.

3. Bốc đồng.

Một trẻ có thể biểu hiện một nhóm nổi bật hoặc có sự kết hợp của nhiều nhóm.

1. Trẻ khó tập trung và duy trì chú ý

Một trong những biểu hiện thường khiến cha mẹ chú ý là trẻ rất khó duy trì sự tập trung vào một hoạt động.

Ví dụ, trẻ có thể:

• Dễ bị phân tán bởi âm thanh, đồ vật hoặc hoạt động xung quanh.

• Đang chơi một trò chơi nhưng nhanh chóng chuyển sang hoạt động khác.

• Khó hoàn thành một nhiệm vụ dù nhiệm vụ phù hợp với khả năng.

• Có vẻ như không chú ý khi người lớn đang nói chuyện với trẻ.

• Khó làm theo hướng dẫn gồm nhiều bước.

• Thường bỏ dở hoạt động giữa chừng.

• Dễ quên những việc vừa được nhắc.

• Khó tham gia các hoạt động cần duy trì chú ý trong một khoảng thời gian phù hợp với lứa tuổi.

Cha mẹ cần lưu ý rằng khả năng tập trung của trẻ mầm non vốn chưa giống người lớn. Một trẻ 3–5 tuổi thay đổi hoạt động thường xuyên chưa chắc là bất thường.

Điều đáng quan tâm hơn là liệu mức độ khó tập trung của trẻ có vượt quá khả năng thường thấy ở trẻ cùng độ tuổi và có ảnh hưởng đến việc học, chơi hoặc sinh hoạt hay không.

2. Trẻ thường xuyên chạy nhảy, khó ngồi yên

Nhóm biểu hiện thứ hai liên quan đến mức độ hoạt động.

Trẻ có thể:

• Thường xuyên chạy nhảy hoặc leo trèo trong những tình huống không phù hợp.

• Khó ngồi yên khi tham gia hoạt động.

• Thường xuyên đứng lên, rời khỏi vị trí.

• Di chuyển liên tục dù người lớn đã nhắc nhở.

• Khó tham gia những hoạt động cần ngồi cùng nhóm.

• Có cảm giác luôn “đang hoạt động”.

• Khó chơi những trò chơi có cấu trúc hoặc cần ngồi trong thời gian phù hợp với lứa tuổi.

Tuy nhiên, đây cũng là nhóm biểu hiện dễ khiến trẻ bị gắn nhãn nhất.

Một em bé mầm non chạy nhảy nhiều không đồng nghĩa với ADHD.

Trẻ có thể vận động nhiều vì nhu cầu phát triển vận động, vì môi trường quá kích thích, vì đang hào hứng với trò chơi hoặc đơn giản vì khả năng tự kiểm soát của trẻ vẫn đang phát triển.

Điều quan trọng là xem xét tính thường xuyên, mức độ và sự phù hợp với hoàn cảnh.

3. Trẻ có hành vi bốc đồng

Bốc đồng có thể hiểu đơn giản là trẻ có xu hướng hành động trước khi kịp dừng lại và cân nhắc.

Một số biểu hiện có thể gặp gồm:

• Khó chờ đến lượt.

• Thường xuyên chen ngang khi người khác đang nói hoặc chơi.

• Lấy đồ vật của người khác mà không chờ được cho phép.

• Hành động nhanh chóng mà chưa lường trước hậu quả.

• Khó kiểm soát phản ứng trong một số tình huống.

• Dễ làm gián đoạn hoạt động của người khác.

Ở trẻ nhỏ, một mức độ bốc đồng nhất định có thể hoàn toàn bình thường. Khả năng chờ đợi, kiểm soát cảm xúc và điều chỉnh hành vi là những kỹ năng cần thời gian để phát triển.

Vì vậy, cha mẹ không nên chỉ dựa vào một vài lần trẻ chen lời hoặc không chờ được đến lượt để kết luận trẻ có ADHD.

10 dấu hiệu ADHD ở trẻ mầm non cha mẹ có thể quan sát

Nếu cha mẹ đang tìm hiểu dấu hiệu ADHD ở trẻ, có thể bắt đầu bằng việc quan sát những biểu hiện sau:

Danh sách trên chỉ giúp cha mẹ quan sát, không phải bảng chẩn đoán ADHD.

Một hành vi riêng lẻ không thể xác định trẻ có ADHD hay không.

Trẻ hiếu động có phải ADHD không?

Đây là câu hỏi rất nhiều cha mẹ quan tâm.

Câu trả lời là không nhất thiết.

Trẻ mầm non thường có nhiều năng lượng, thích khám phá và chưa phát triển hoàn chỉnh khả năng kiểm soát hành vi. Vì vậy, trẻ chạy nhảy, nói nhiều, khó ngồi lâu hoặc thay đổi hoạt động thường xuyên có thể là một phần của quá trình phát triển bình thường.

Điều cần quan tâm là mức độ và tác động của hành vi.

Ví dụ:

Một trẻ có thể chạy nhảy nhiều khi ở sân chơi nhưng vẫn có thể ngồi tham gia một hoạt động ngắn phù hợp với lứa tuổi khi được hướng dẫn.

Trong khi đó, một trẻ khác có thể gặp khó khăn rất lớn trong việc dừng lại, chuyển hoạt động theo yêu cầu hoặc tham gia các hoạt động cùng nhóm, ngay cả khi đã được người lớn hỗ trợ phù hợp.

Sự khác biệt không nằm ở việc trẻ “có chạy nhảy hay không”, mà nằm ở cách hành vi xuất hiện và mức độ ảnh hưởng của nó.

Khi nào trẻ khó tập trung cần được quan tâm?

Trẻ nhỏ đôi khi mất tập trung là điều bình thường.

Cha mẹ có thể bắt đầu quan tâm nhiều hơn khi nhận thấy:

• Biểu hiện xảy ra thường xuyên.

• Không chỉ xuất hiện trong một hoàn cảnh duy nhất.

• Xuất hiện trong thời gian tương đối kéo dài.

• Khó khăn rõ rệt hơn so với trẻ cùng độ tuổi.

• Ảnh hưởng đến việc học, chơi hoặc sinh hoạt.

• Ảnh hưởng đến mối quan hệ với cha mẹ, giáo viên hoặc bạn bè.

• Trẻ rất khó điều chỉnh hành vi ngay cả khi đã được người lớn hướng dẫn và hỗ trợ phù hợp.

Đặc biệt, nếu hành vi xuất hiện ở nhiều môi trường, chẳng hạn cả ở nhà và trường mầm non, cha mẹ nên trao đổi với giáo viên và cân nhắc tìm kiếm đánh giá chuyên môn.

Những nguyên nhân khác cũng có thể khiến trẻ khó tập trung

Một điều rất quan trọng khi tìm hiểu ADHD ở trẻ em là không nên quy mọi khó khăn về chú ý hoặc hành vi cho ADHD.

Trẻ có thể khó tập trung vì nhiều nguyên nhân khác nhau.

Thiếu ngủ hoặc chất lượng giấc ngủ kém

Một trẻ ngủ không đủ hoặc có giấc ngủ không tốt có thể trở nên cáu gắt, dễ mất tập trung và khó kiểm soát hành vi.

Môi trường có quá nhiều kích thích

Nhiều tiếng ồn, đồ chơi, màn hình hoặc hoạt động diễn ra cùng lúc có thể khiến trẻ khó duy trì chú ý.

Khó khăn về ngôn ngữ

Nếu trẻ chưa hiểu đầy đủ lời nói hoặc hướng dẫn của người lớn, trẻ có thể có vẻ như không chú ý hoặc không hợp tác.

Trong trường hợp này, điều quan trọng là xem xét trẻ không muốn làm hay trẻ chưa hiểu mình cần làm gì.

Khó khăn về cảm xúc

Thay đổi môi trường, lo lắng, căng thẳng hoặc những trải nghiệm khiến trẻ không thoải mái cũng có thể ảnh hưởng đến khả năng tập trung và hành vi.

Những khó khăn phát triển khác

Một số khó khăn về phát triển, giao tiếp, học tập hoặc điều hòa cảm giác cũng có thể biểu hiện bằng những hành vi tương tự.

Vì vậy, việc đánh giá trẻ cần nhìn vào bức tranh phát triển tổng thể, thay vì chỉ tập trung vào một vài hành vi.

Cha mẹ nên làm gì khi nghi ngờ trẻ có dấu hiệu ADHD?

Nếu nhận thấy trẻ có nhiều biểu hiện khiến cha mẹ lo lắng, thay vì vội kết luận “con bị tăng động”, cha mẹ có thể thực hiện từng bước.

Bước 1: Quan sát hành vi của trẻ

Hãy ghi lại những tình huống cụ thể.

Ví dụ:

“Khi cô hướng dẫn trẻ ngồi tô màu trong khoảng thời gian phù hợp, trẻ thường xuyên đứng lên và chuyển sang hoạt động khác.”

Cách ghi này hữu ích hơn việc chỉ ghi:

“Con không tập trung.”

Hãy quan sát:

• Hành vi xảy ra khi nào?

• Xảy ra bao nhiêu lần?

• Trong hoàn cảnh nào?

• Người lớn đã hỗ trợ như thế nào?

• Trẻ phản ứng ra sao?

• Hành vi ảnh hưởng đến hoạt động như thế nào?

Bước 2: Trao đổi với giáo viên

Giáo viên có cơ hội quan sát trẻ trong môi trường nhóm, vì vậy những nhận xét từ giáo viên có thể giúp cha mẹ có thêm thông tin.

Cha mẹ có thể hỏi:

• Con có khó ngồi trong hoạt động chung không?

• Con có thường xuyên rời khỏi hoạt động không?

• Con có khó chờ đến lượt không?

• Con có gặp khó khăn khi làm theo hướng dẫn không?

• Những hành vi này xuất hiện thường xuyên đến mức nào?

Bước 3: Không tự chẩn đoán cho trẻ

Một bảng checklist trên Internet có thể giúp cha mẹ nhận diện vấn đề cần quan tâm, nhưng không thể thay thế đánh giá chuyên môn.

Nếu những khó khăn của trẻ kéo dài và ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, cha mẹ nên tìm đến người có chuyên môn phù hợp để được đánh giá toàn diện.

ADHD ở trẻ mầm non có thể được hỗ trợ như thế nào?

Nếu trẻ có khó khăn về chú ý, tăng hoạt động hoặc kiểm soát hành vi, việc hỗ trợ không nên chỉ tập trung vào yêu cầu trẻ “ngồi yên” hoặc “ngoan hơn”.

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những điều chỉnh đơn giản.

Chia nhỏ hoạt động

Thay vì yêu cầu trẻ hoàn thành một nhiệm vụ dài, hãy chia thành những bước ngắn.

Ví dụ:

“Con lấy bút.”

Sau khi trẻ thực hiện:

“Bây giờ con chọn màu đỏ.”

Cách này giúp giảm lượng thông tin trẻ phải xử lý cùng lúc.

Đưa ra hướng dẫn ngắn và rõ

Thay vì nói một câu dài với nhiều yêu cầu, cha mẹ có thể đưa từng hướng dẫn một.

Giảm yếu tố gây xao nhãng

Khi muốn trẻ tham gia hoạt động, hãy tạo một không gian tương đối gọn và hạn chế những kích thích không cần thiết.

Tăng cơ hội vận động phù hợp

Trẻ nhỏ cần được vận động. Việc cho trẻ có những khoảng thời gian vận động phù hợp có thể giúp trẻ đáp ứng tốt hơn với các hoạt động cần chú ý sau đó.

Củng cố hành vi tích cực

Thay vì chỉ chú ý khi trẻ làm sai, hãy ghi nhận ngay khi trẻ có hành vi phù hợp.

Ví dụ:

“Con đã ngồi cùng mẹ và chơi đến hết lượt rồi. Mẹ thấy con đã cố gắng.”

Những phản hồi cụ thể giúp trẻ hiểu hành vi nào đang được khuyến khích.

Khi nào cha mẹ nên cho trẻ đi sàng lọc?

Cha mẹ có thể cân nhắc tìm kiếm tư vấn hoặc sàng lọc khi:

• Trẻ thường xuyên khó tập trung hoặc kiểm soát hành vi.

• Trẻ rất khó ngồi tham gia các hoạt động phù hợp với độ tuổi.

• Hành vi xuất hiện ở nhiều môi trường.

• Giáo viên cũng nhận thấy trẻ gặp khó khăn tương tự.

• Hành vi ảnh hưởng đến việc học, chơi hoặc sinh hoạt.

• Những biện pháp hỗ trợ thông thường chưa đem lại thay đổi đáng kể.

• Cha mẹ không chắc liệu biểu hiện của trẻ thuộc phạm vi phát triển bình thường hay cần được đánh giá thêm.

Sàng lọc không có nghĩa là trẻ chắc chắn có ADHD.

Mục tiêu của sàng lọc là giúp nhận diện những khó khăn cần được quan tâm và xác định bước hỗ trợ tiếp theo phù hợp.

Cha mẹ cần nhớ: Đừng vội gắn nhãn “trẻ tăng động”

Một đứa trẻ chạy nhảy nhiều chưa chắc là trẻ ADHD.

Một đứa trẻ khó ngồi yên chưa chắc là trẻ tăng động.

Một đứa trẻ đôi khi mất tập trung cũng chưa chắc có rối loạn chú ý.

Trẻ mầm non đang học cách:

• Tập trung.

• Chờ đợi.

• Kiểm soát xung động.

• Điều chỉnh cảm xúc.

• Làm theo quy tắc.

• Chuyển đổi giữa các hoạt động.

• Tương tác với người khác.

Đây đều là những kỹ năng phát triển dần theo thời gian.

Điều quan trọng đối với cha mẹ không phải là tìm một cái nhãn cho hành vi của trẻ, mà là hiểu điều gì đang khiến trẻ gặp khó khăn và trẻ cần được hỗ trợ như thế nào.

Nếu những biểu hiện của trẻ khiến gia đình lo lắng, việc tìm kiếm tư vấn và đánh giá phù hợp có thể giúp cha mẹ có thêm thông tin thay vì phải tự phỏng đoán.

Câu hỏi thường gặp về ADHD ở trẻ em

1. Trẻ ADHD có phải là trẻ nghịch ngợm không?

Không. ADHD là một rối loạn phát triển thần kinh, không đơn giản là vấn đề “ngoan” hay “hư”.

Trẻ có thể gặp khó khăn trong việc duy trì chú ý, kiểm soát xung động hoặc điều chỉnh mức độ hoạt động dù trẻ không cố tình chống đối người lớn.

2. Trẻ hiếu động có lớn lên sẽ tự hết không?

Một số hành vi hiếu động ở trẻ nhỏ có thể giảm dần khi khả năng tự kiểm soát phát triển. Tuy nhiên, nếu trẻ có những khó khăn kéo dài và ảnh hưởng rõ rệt đến cuộc sống, cha mẹ không nên chỉ chờ trẻ “tự lớn sẽ hết”.

Việc đánh giá và hỗ trợ phù hợp có thể giúp gia đình hiểu rõ nhu cầu của trẻ hơn.

3. Trẻ mầm non có thể được đánh giá ADHD không?

Có thể xem xét đánh giá khi trẻ có những biểu hiện phù hợp và gây ảnh hưởng đáng kể. Tuy nhiên, ở độ tuổi mầm non, việc đánh giá cần đặc biệt chú ý đến đặc điểm phát triển của trẻ và loại trừ những nguyên nhân khác có thể tạo ra biểu hiện tương tự.

4. ADHD có phải do cha mẹ nuôi dạy không?

Không nên quy ADHD đơn giản cho cách nuôi dạy của cha mẹ.

Môi trường và cách người lớn hỗ trợ có thể ảnh hưởng đến cách trẻ thể hiện hành vi, nhưng ADHD không thể được giải thích chỉ bằng việc cha mẹ “dạy con chưa đúng”.

5. Trẻ ADHD có thông minh không?

ADHD không đồng nghĩa với trí thông minh thấp.

Mỗi trẻ có năng lực, sở thích và cách học khác nhau. Điều quan trọng là nhận diện những khó khăn cụ thể để có cách hỗ trợ phù hợp.

Kết luận

ADHD ở trẻ em không đồng nghĩa với việc trẻ chỉ “nghịch”, “không nghe lời” hay “không chịu ngồi yên”.

Ở trẻ mầm non, việc nhận diện dấu hiệu ADHD cần dựa trên nhiều yếu tố: biểu hiện hành vi, mức độ, tần suất, thời gian xuất hiện, hoàn cảnh và đặc biệt là mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt, học tập và các mối quan hệ của trẻ.

Nếu cha mẹ nhận thấy trẻ thường xuyên khó tập trung, khó ngồi yên, khó kiểm soát hành vi hoặc gặp khó khăn trong các hoạt động hằng ngày, đừng vội gắn nhãn cho trẻ.

Hãy bắt đầu bằng việc quan sát, ghi nhận, trao đổi với giáo viên và tìm kiếm tư vấn chuyên môn khi cần.

Cha mẹ đang lo lắng về hành vi của con?

Nếu chưa biết những biểu hiện mình quan sát được có nằm trong phạm vi phát triển thường gặp hay cần được đánh giá thêm, cha mẹ có thể đăng ký tư vấn sàng lọc hành vi ( https://alana.edu.vn/lien-he ) để được trao đổi cụ thể về những khó khăn của trẻ và hướng hỗ trợ phù hợp.

Sàng lọc không phải là gắn nhãn. Sàng lọc là bước đầu để hiểu trẻ tốt hơn.