Trẻ không biết chia sẻ đồ chơi: Có phải ích kỷ không?

Khi đưa con đến lớp, đi chơi ở công viên hoặc gặp gỡ những gia đình có trẻ nhỏ, nhiều cha mẹ từng chứng kiến tình huống con ôm chặt món đồ chơi trong tay, không muốn cho bạn mượn. Có trẻ lập tức giành lại chiếc ô tô khi bạn vừa chạm vào. Có trẻ khóc lớn khi người khác lấy con búp bê mình đang chơi. Cũng có trẻ nhất quyết không nhường lượt, dù người lớn đã nhiều lần nhắc nhở.

Những tình huống ấy đôi khi khiến cha mẹ bối rối, thậm chí lo lắng rằng con có tính ích kỷ, không biết quan tâm đến người khác hoặc khó hòa nhập khi đi học.

Tuy nhiên, trẻ không biết chia sẻ đồ chơi chưa đồng nghĩa với việc trẻ ích kỷ. Chia sẻ là một kỹ năng xã hội cần được học và thực hành qua nhiều trải nghiệm. Để làm được điều đó, trẻ cần từng bước hiểu mong muốn của người khác, diễn đạt nhu cầu của bản thân, chờ đợi, kiểm soát cảm xúc và tìm cách giải quyết khi hai người cùng muốn một món đồ.

Vì vậy, thay vì vội vàng đánh giá tính cách của con, cha mẹ nên tìm hiểu điều gì đang khiến trẻ khó chia sẻ và cách hỗ trợ phù hợp với độ tuổi, khả năng giao tiếp cũng như đặc điểm phát triển của trẻ.

Vì sao trẻ không biết chia sẻ đồ chơi?

Để hiểu hành vi của trẻ, cha mẹ cần nhìn vào khả năng hiện tại của con thay vì chỉ tập trung vào việc con có chịu nghe lời hay không. Một đứa trẻ không muốn đưa đồ chơi cho bạn có thể đang bảo vệ món đồ mình yêu thích, chưa hiểu rõ khái niệm luân phiên hoặc chưa biết cách thể hiện mong muốn bằng lời nói.

Trẻ chưa phát triển đầy đủ khả năng kiểm soát cảm xúc

Đối với trẻ nhỏ, món đồ chơi hấp dẫn có thể khiến trẻ tập trung gần như hoàn toàn vào mong muốn của bản thân. Khi đang chơi một chiếc ô tô yêu thích, trẻ có thể chỉ nghĩ rằng mình muốn tiếp tục chơi, chưa đủ khả năng bình tĩnh chấp nhận việc phải dừng lại để nhường cho người khác.

Việc chờ đợi cũng đòi hỏi trẻ kiểm soát sự thôi thúc muốn có món đồ ngay lập tức. Đây là những năng lực phát triển dần theo thời gian, thông qua sự trưởng thành và những trải nghiệm có hướng dẫn.

Bởi vậy, khi trẻ giành đồ, khóc hoặc phản đối việc chia sẻ, cha mẹ cần xem xét liệu con đã có đủ kỹ năng để thực hiện yêu cầu hay chưa. Một lời nhắc như “Con phải biết nhường bạn” có thể chưa đủ nếu trẻ chưa biết phải làm gì khi mình cũng đang rất muốn món đồ ấy.

Trẻ chưa hiểu rõ khái niệm chia sẻ và chờ đến lượt

Người lớn thường hiểu rằng chia sẻ là cho người khác sử dụng một món đồ trong một khoảng thời gian rồi nhận lại. Nhưng với trẻ nhỏ, việc đưa món đồ đang cầm cho người khác có thể được cảm nhận như mất đi quyền sử dụng món đồ đó.

Trẻ có thể chưa hiểu rằng mình sẽ được chơi tiếp sau khi bạn dùng xong. Trẻ cũng có thể chưa hình dung được khoảng thời gian chờ đợi kéo dài bao lâu.

Trong trường hợp này, cha mẹ nên dạy trẻ bằng hành động cụ thể: mẹ đặt một khối gỗ, đến lượt con đặt một khối gỗ, sau đó lại đến lượt mẹ. Khi trình tự được lặp lại nhiều lần, trẻ có cơ hội hiểu khái niệm luân phiên thông qua trải nghiệm thực tế.

Theo tổ chức ZERO TO THREE, kỹ năng chia sẻ và chờ đến lượt phát triển dần trong những năm đầu đời. Trẻ nhỏ vẫn có thể gặp khó khăn với việc giải quyết xung đột ngay cả khi đã bắt đầu thích chơi cùng bạn. Vì thế, người lớn cần hỗ trợ thay vì kỳ vọng trẻ luôn tự giải quyết được mọi tình huống.

Trẻ chưa biết diễn đạt nhu cầu của mình

Một số trẻ không biết chia sẻ đồ chơi vì chưa có đủ phương tiện giao tiếp để thương lượng với bạn.

Hãy hình dung một đứa trẻ đang chơi xếp hình. Một bạn khác tiến đến và lấy mất mảnh ghép mà trẻ đang cần. Nếu chưa biết nói “Bạn cho mình chơi thêm một chút”, “Mình đang dùng” hoặc “Đến lượt mình nhé”, trẻ có thể giành lại đồ, đẩy bạn hoặc khóc.

Hành vi bên ngoài có thể khiến người lớn nghĩ rằng trẻ không muốn chia sẻ. Nhưng trong tình huống này, khó khăn có thể nằm ở khả năng giao tiếp chức năng: trẻ chưa biết cách thể hiện mong muốn sao cho người khác hiểu.

Cha mẹ có thể làm mẫu những câu ngắn, phù hợp với năng lực ngôn ngữ hiện tại của con. Với trẻ chưa nói được, có thể kết hợp cử chỉ, tranh hình hoặc cách lựa chọn đơn giản. Mục tiêu ban đầu không phải là yêu cầu trẻ nói câu hoàn chỉnh mà là giúp trẻ có cách giao tiếp phù hợp hơn với hành vi giành đồ.

Trẻ gắn bó với món đồ chơi hoặc chưa sẵn sàng cho người khác sử dụng

Không phải món đồ nào trẻ cũng có mức độ quan tâm như nhau. Trẻ có thể sẵn sàng cho bạn dùng những khối gỗ thông thường nhưng phản ứng mạnh khi người khác chạm vào chiếc xe yêu thích hoặc món đồ chơi đặc biệt của mình.

Điều này không nhất thiết cho thấy trẻ ích kỷ. Trẻ cũng có nhu cầu về quyền lựa chọn, cảm giác an toàn và sự ổn định trong hoạt động đang thực hiện.

Cha mẹ có thể thống nhất trước với con rằng một số món đồ đặc biệt sẽ được cất đi khi có khách, còn những món đồ khác có thể dùng để chơi cùng nhau. Cách làm này giúp trẻ dần học cách thương lượng mà không phải đối mặt với việc chia sẻ tất cả đồ đạc cùng lúc.

Trẻ ít có cơ hội thực hành chơi tương tác

Kỹ năng xã hội không chỉ được hình thành qua lời dạy mà còn qua những tình huống trẻ trực tiếp tham gia. Nếu trẻ thường chơi một mình, ít có cơ hội chơi cùng người lớn hoặc bạn đồng trang lứa, trẻ có thể chưa quen với việc luân phiên, trao đổi đồ chơi và phối hợp trong một hoạt động chung.

Điều đó không có nghĩa chơi một mình là không tốt. Chơi độc lập cũng có giá trị đối với sự phát triển. Tuy nhiên, trẻ vẫn cần những cơ hội phù hợp để trải nghiệm việc có người khác cùng tham gia trò chơi.

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những hoạt động đơn giản với một người thân quen, chẳng hạn cùng lăn bóng, lần lượt thả khối gỗ vào hộp hoặc cùng xây một tòa tháp. Khi trẻ đã quen với cách chơi qua lại, người lớn mới tăng dần độ phức tạp hoặc mời thêm một bạn cùng tham gia.

Những tương tác qua lại có phản hồi từ người lớn cũng tạo cơ hội để trẻ phát triển giao tiếp và kỹ năng xã hội. Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard nhấn mạnh vai trò của những tương tác đáp ứng qua lại trong quá trình phát triển các năng lực nền tảng của trẻ.

Trẻ có thể gặp khó khăn ở một số lĩnh vực phát triển

Ở một số trẻ có khó khăn về ngôn ngữ, tương tác xã hội, chú ý hoặc điều hòa cảm xúc, việc chia sẻ đồ chơi có thể đòi hỏi nhiều hỗ trợ hơn.

Chẳng hạn, trẻ chưa hiểu lời hướng dẫn dài có thể không theo kịp khi người lớn yêu cầu nhường đồ chơi và chờ lượt. Trẻ gặp khó khăn khi chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác có thể phản ứng mạnh khi bị yêu cầu dừng chơi. Một số trẻ tự kỷ có thể cần sự hỗ trợ rõ ràng hơn để hiểu quy tắc của trò chơi, dự đoán lượt tiếp theo hoặc diễn đạt nhu cầu của mình.

Tuy nhiên, chỉ riêng việc không muốn chia sẻ đồ chơi không đủ để kết luận trẻ có rối loạn phát triển. Cha mẹ cần quan sát thêm cách trẻ giao tiếp, phản hồi với người khác, tham gia chơi, hiểu hướng dẫn và xử lý những thay đổi trong sinh hoạt.

Nếu khó khăn xuất hiện thường xuyên, ảnh hưởng đáng kể đến việc học tập, vui chơi hoặc quan hệ với bạn bè, cha mẹ có thể trao đổi với chuyên gia phát triển trẻ em để tìm hiểu nhu cầu hỗ trợ phù hợp.

Trẻ không biết chia sẻ đồ chơi có phải là ích kỷ không?

Câu trả lời là không thể kết luận như vậy chỉ từ một hành vi.

Ích kỷ thường được dùng để mô tả một đặc điểm tính cách, trong khi trẻ nhỏ vẫn đang học cách hiểu nhu cầu của bản thân và người khác. Việc trẻ muốn giữ món đồ chơi đang sử dụng có thể xuất phát từ sự gắn bó, khả năng chờ đợi còn hạn chế hoặc việc chưa biết cách thương lượng.

Để đánh giá tình huống chính xác hơn, cha mẹ nên quan sát những biểu hiện cụ thể.

Trường hợp trẻ chưa sẵn sàng chia sẻ

Một số biểu hiện thường gặp gồm:

• Trẻ không muốn đưa món đồ đang chơi cho bạn nhưng có thể chấp nhận cho bạn sử dụng sau khi chơi xong.

• Trẻ phản đối khi bạn lấy đồ bất ngờ nhưng bình tĩnh hơn khi được báo trước.

• Trẻ biết đưa đồ cho người khác trong những hoạt động quen thuộc, dù đôi khi vẫn cần người lớn nhắc.

• Trẻ có thể chờ lượt trong trò chơi đơn giản khi được hướng dẫn.

• Trẻ phản ứng mạnh hơn khi mệt, đói, buồn ngủ hoặc đang tập trung vào món đồ yêu thích.

Những biểu hiện này cho thấy hành vi có thể phụ thuộc nhiều vào hoàn cảnh, mức độ sẵn sàng và kỹ năng hiện tại của trẻ.

Trường hợp trẻ cần được hỗ trợ thêm

Cha mẹ nên quan sát kỹ hơn nếu trẻ thường xuyên gặp những khó khăn như:

• Không hiểu hoặc rất khó thực hiện việc luân phiên ngay cả khi trò chơi đã được đơn giản hóa.

• Thường xuyên giành đồ, đẩy bạn hoặc có hành vi gây nguy hiểm khi xảy ra tranh chấp.

• Chưa có cách giao tiếp hiệu quả để yêu cầu, từ chối hoặc thể hiện mong muốn.

• Khó tham gia các hoạt động có tương tác qua lại với người khác.

• Gặp khó khăn đáng kể khi thay đổi lượt chơi hoặc chuyển sang hoạt động khác.

• Những khó khăn tương tự xuất hiện ở nhiều môi trường, chẳng hạn ở nhà, tại lớp và khi chơi cùng người thân.

Các dấu hiệu trên không nhằm xác định trẻ có vấn đề phát triển hay không. Chúng giúp cha mẹ nhận ra khi nào con cần được quan sát và hỗ trợ có hệ thống hơn.

Kỹ năng chia sẻ phát triển như thế nào theo độ tuổi?

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển riêng. Độ tuổi dưới đây chỉ mang tính tham khảo, không phải tiêu chuẩn cứng để so sánh hay kết luận về sự phát triển của từng trẻ.

Trẻ từ 1 đến 2 tuổi: Bắt đầu học cách chơi qua lại

Ở giai đoạn này, trẻ thường tập trung vào hoạt động và đồ vật trước mắt. Trẻ có thể thích chơi cạnh một bạn nhưng chưa thực sự biết phối hợp với bạn trong cùng một trò chơi.

Khi người khác lấy món đồ mình đang cầm, trẻ có thể phản đối ngay lập tức. Khả năng hiểu quan điểm của người khác và kiểm soát hành động vẫn đang phát triển.

Cha mẹ có thể tạo cơ hội thực hành thông qua những hoạt động ngắn, dễ đoán như lăn bóng qua lại, lần lượt bỏ đồ vật vào giỏ hoặc cùng xếp những khối gỗ lớn.

Chưa cần yêu cầu trẻ chia sẻ mọi món đồ. Điều quan trọng là giúp trẻ trải nghiệm sự luân phiên trong bầu không khí tích cực.

Trẻ từ 2 đến 3 tuổi: Bắt đầu hiểu lượt chơi nhưng vẫn cần hỗ trợ

Trẻ có thể hứng thú với việc chơi cùng người khác nhưng vẫn khó chờ đợi khi rất muốn một món đồ. Trẻ cũng có thể hiểu quy tắc trong lúc bình tĩnh nhưng không thực hiện được khi cảm xúc tăng cao.

Ở giai đoạn này, người lớn nên dùng lời hướng dẫn ngắn và trực quan. Ví dụ: “Bây giờ bạn chơi bóng. Khi bạn lăn bóng về đây, đến lượt con”.

Nếu trẻ giành đồ, cha mẹ có thể ngăn hành vi không an toàn, nói rõ điều đang xảy ra và hướng dẫn cách yêu cầu lượt chơi. Trẻ cần được thực hành nhiều lần trong những tình huống tương tự để dần hình thành kỹ năng.

Trẻ từ 3 đến 4 tuổi: Từng bước học thương lượng

Trẻ có thể bắt đầu tham gia các trò chơi có quy tắc đơn giản, hiểu rõ hơn việc thay phiên và học cách trao đổi với bạn. Tuy nhiên, kỹ năng chia sẻ chưa nhất thiết ổn định trong mọi hoàn cảnh.

Trẻ có thể sẵn sàng cho bạn mượn bút màu nhưng vẫn khó nhường món đồ mình yêu thích. Trẻ cũng có thể tranh cãi về thời gian sử dụng đồ chơi hoặc muốn thay đổi quy tắc theo ý mình.

Cha mẹ có thể hỗ trợ bằng cách cho trẻ lựa chọn giữa hai phương án phù hợp: “Con muốn chơi thêm một lượt rồi đến lượt bạn, hay con muốn đổi sang bộ xếp hình trong lúc chờ?”. Việc được lựa chọn giúp trẻ tham gia giải quyết vấn đề thay vì chỉ làm theo mệnh lệnh.

Trẻ từ 4 đến 5 tuổi trở lên: Tăng cơ hội hợp tác và giải quyết xung đột

Khi kỹ năng ngôn ngữ, tự điều chỉnh và hiểu quy tắc phát triển hơn, trẻ có thêm cơ hội thương lượng, phân chia vai trò và cùng bạn hoàn thành một trò chơi.

Dù vậy, trẻ vẫn có thể khó chia sẻ khi mệt mỏi, thất vọng hoặc gặp tình huống không như mong muốn. Trẻ cũng có thể cần người lớn hỗ trợ để xử lý bất đồng mà không giành giật hay làm tổn thương bạn.

Thay vì chỉ khen trẻ “ngoan vì biết nhường”, cha mẹ nên ghi nhận cụ thể hành vi tích cực: “Con đã nói với bạn rằng con muốn chơi thêm một lượt và chờ bạn trả lời”. Điều này giúp trẻ hiểu chính xác kỹ năng nào đang được khuyến khích.

Điều cần lưu ý là các mốc phát triển không phải bài kiểm tra đạt hoặc trượt. Nếu cha mẹ có lo ngại về sự phát triển của con, nên xem xét tổng thể nhiều kỹ năng và trao đổi với chuyên gia khi cần.

7 cách dạy trẻ chia sẻ đồ chơi tại nhà

Cha mẹ không cần bắt đầu bằng những bài học dài về lòng tốt. Những hoạt động ngắn, lặp lại trong sinh hoạt hằng ngày thường dễ áp dụng hơn và giúp trẻ hiểu rõ mình cần làm gì.

1. Làm mẫu cách chia sẻ trong những hoạt động quen thuộc

Trẻ học được nhiều điều thông qua việc quan sát người lớn. Khi cùng chơi với con, cha mẹ có thể chủ động tạo tình huống luân phiên.

Ví dụ, mẹ và con cùng xây một tòa tháp. Mẹ đặt một khối gỗ rồi nói: “Đến lượt con”. Sau khi con đặt khối gỗ, mẹ tiếp tục: “Bây giờ đến lượt mẹ”.

Ban đầu, người lớn nên chọn hoạt động mà trẻ yêu thích, có quy tắc đơn giản và không yêu cầu chờ quá lâu. Khi trẻ đã quen, có thể chuyển sang trò chơi có thêm một người tham gia.

Điều quan trọng là cha mẹ cần làm mẫu cả cách chờ, cách xin lượt và cách phản hồi khi người khác chưa sẵn sàng. Trẻ không chỉ học cách đưa đồ chơi cho người khác mà còn học cách tương tác qua lại.

2. Dạy trẻ phân biệt giữa chia sẻ và chờ đến lượt

Chia sẻ không nhất thiết có nghĩa là phải đưa ngay món đồ mình đang sử dụng cho người khác.

Nếu trẻ đang chơi một chiếc xe, cha mẹ có thể nói: “Con đang chơi xe. Khi con chơi xong, bạn sẽ đến lượt”. Sau đó, hướng dẫn bạn chọn một món đồ khác trong lúc chờ.

Với những đồ vật cần dùng chung, cha mẹ có thể thiết lập trình tự rõ ràng: mỗi người chơi một lượt, sau đó đổi lượt. Với món đồ cá nhân đặc biệt, gia đình có thể thống nhất trước những món nào trẻ được quyền cất đi khi có khách.

Cách tiếp cận này giúp trẻ hiểu rằng nhu cầu của mình được tôn trọng, đồng thời trẻ vẫn cần học cách sử dụng đồ vật chung một cách an toàn và công bằng.

3. Dùng câu ngắn để hướng dẫn trẻ giao tiếp

Khi xảy ra tranh chấp, trẻ có thể không đủ bình tĩnh để hiểu lời giải thích dài. Vì vậy, cha mẹ nên chọn những câu ngắn, gắn trực tiếp với hành động.

Một số mẫu câu có thể sử dụng:

• “Mình đang chơi.”

• “Cho mình thêm một lượt nhé.”

• “Đến lượt bạn.”

• “Bạn chơi xong cho mình mượn nhé.”

• “Mình đổi đồ chơi được không?”

• “Mẹ giúp con nhé.”

Với trẻ chưa nói được hoặc đang phát triển ngôn ngữ, cha mẹ có thể kết hợp lời nói với cử chỉ, tranh hình hoặc hành động minh họa. Ví dụ, chỉ vào hình “đến lượt” khi đưa bóng cho người tiếp theo.

Không nên yêu cầu trẻ lặp lại câu nói quá nhiều lần khi con đang khóc hoặc mất bình tĩnh. Hãy giúp trẻ ổn định trước, sau đó làm mẫu cách giao tiếp để trẻ có thể thử lại trong tình huống phù hợp.

4. Bắt đầu bằng những trò chơi có thời gian chờ ngắn

Nếu trẻ chưa quen chờ, việc yêu cầu con đợi vài phút để được chơi món đồ yêu thích có thể quá khó.

Cha mẹ nên bắt đầu bằng những lượt chơi ngắn, chẳng hạn mỗi người thả một khối gỗ, lăn bóng một lần hoặc lần lượt đặt một miếng ghép vào bảng.

Khi trẻ thực hiện được, hãy tăng dần số lượt hoặc thời gian chờ theo khả năng của con. Có thể dùng đồng hồ cát hoặc bộ hẹn giờ trực quan nếu công cụ đó giúp trẻ hiểu khi nào lượt chơi kết thúc.

Không nên cố định thời gian chờ quá dài chỉ để trẻ học tính kiên nhẫn. Mục tiêu là giúp trẻ thành công ở mức phù hợp, sau đó tăng độ khó từng bước.

5. Tạo môi trường chơi để trẻ dễ hợp tác

Môi trường có ảnh hưởng đến mức độ khó của tình huống chia sẻ. Nếu chỉ có một món đồ chơi được cả hai trẻ yêu thích, khả năng xảy ra tranh chấp có thể cao hơn.

Trước khi mời bạn đến chơi, cha mẹ có thể chuẩn bị một số đồ chơi tương tự, chẳng hạn hai chiếc ô tô, hai bộ cốc hoặc nhiều khối gỗ. Những hoạt động như vẽ tranh, chơi cát, xếp hình theo nhóm cũng tạo cơ hội tham gia mà không phải liên tục giành một món đồ duy nhất.

Cha mẹ có thể để trẻ chọn một vài món đồ đặc biệt và cất chúng đi trước khi bắt đầu. Sau đó, cùng con lựa chọn những món có thể sử dụng chung.

Việc chuẩn bị này không nhằm tránh mọi xung đột mà giúp trẻ có cơ hội thực hành kỹ năng mới trong môi trường dễ kiểm soát hơn.

6. Hướng dẫn trẻ xử lý khi hai người cùng muốn một món đồ

Tranh chấp là tình huống thực tế để trẻ học thương lượng, nhưng trẻ nhỏ thường cần người lớn hỗ trợ để biết bắt đầu từ đâu.

Giả sử hai trẻ cùng muốn chơi một chiếc xe cứu hỏa. Cha mẹ có thể tiến lại gần, ngăn việc giành giật nếu cần và nói: “Cả hai con đều muốn chiếc xe. Bây giờ chúng mình tìm cách giải quyết nhé”.

Sau đó, người lớn đưa ra phương án đơn giản: một bạn chơi một lượt rồi đổi lượt, hai bạn cùng xây gara cho chiếc xe, hoặc một bạn chọn món đồ khác trong khi chờ.

Khi trẻ lớn hơn và đã hiểu tình huống, cha mẹ có thể hỏi: “Con nghĩ hai bạn có thể làm gì để cả hai đều có lượt?”. Nếu trẻ chưa đưa ra được phương án, hãy gợi ý thay vì chờ trẻ tự tìm ra câu trả lời.

Nếu trẻ đánh, đẩy hoặc ném đồ, người lớn cần ưu tiên an toàn. Hãy chặn hành vi gây nguy hiểm, nói rõ giới hạn và chỉ quay lại việc giải quyết xung đột khi các bên đã bình tĩnh hơn.

7. Ghi nhận cụ thể khi trẻ có tiến bộ

Thay vì chỉ nói “Con ngoan quá”, cha mẹ nên mô tả chính xác điều trẻ vừa làm được.

Ví dụ:

“Mẹ thấy con đã đưa bóng cho bạn sau khi đến lượt.”

“Con đã chờ bạn xếp xong rồi mới lấy khối gỗ.”

“Con muốn chơi thêm nhưng đã nói với mẹ thay vì giành đồ.”

Những lời ghi nhận cụ thể giúp trẻ nhận biết hành vi nào phù hợp và có thể áp dụng lại trong lần sau.

Tiến bộ không nhất thiết phải là trẻ tự nguyện nhường tất cả đồ chơi. Đôi khi, một bước tiến có ý nghĩa là trẻ biết dừng tay khi người lớn nhắc, biết dùng cử chỉ để xin lượt hoặc giảm thời gian khóc khi phải chờ.

Cha mẹ nên chú ý đến những thay đổi nhỏ và duy trì cơ hội thực hành đều đặn. Kỹ năng chia sẻ hình thành qua quá trình học tập, không phải sau một lần được nhắc nhở.

Ví dụ thực tế: Khi trẻ giành đồ chơi của bạn, cha mẹ nên làm gì?

Hãy hình dung bé Minh, 3 tuổi, đang chơi ô tô ở nhà. Khi bạn đến và muốn mượn chiếc xe màu đỏ, Minh ôm xe vào người, hét lên “Của con!” rồi giằng lại khi bạn chạm vào.

Trong tình huống này, cha mẹ có thể xử lý theo từng bước.

Bước 1: Bảo đảm an toàn và mô tả tình huống.

Người lớn ngồi gần hai trẻ, ngăn việc giằng kéo nếu cần và nói: “Minh đang chơi xe đỏ. Bạn cũng muốn chơi chiếc xe này”.

Câu nói ngắn giúp trẻ nhận biết tình huống mà không bị gắn nhãn là ích kỷ hoặc hư.

Bước 2: Thừa nhận cảm xúc nhưng giữ giới hạn hành vi.

Cha mẹ có thể nói: “Con đang chơi nên chưa muốn đưa xe cho bạn. Mẹ hiểu. Mình không giật đồ từ tay bạn nhé”.

Thừa nhận cảm xúc không có nghĩa là cho phép trẻ làm mọi điều mình muốn. Người lớn vẫn cần giữ giới hạn rõ ràng đối với hành vi gây nguy hiểm hoặc làm tổn thương người khác.

Bước 3: Đưa ra lựa chọn dễ thực hiện.

Nếu Minh vẫn muốn chơi xe, cha mẹ có thể nói: “Con chơi thêm một lượt rồi đến lượt bạn. Trong lúc chờ, bạn có thể chọn chiếc xe màu xanh”.

Nếu chiếc xe đang được dùng chung theo quy tắc của nhóm, người lớn có thể dùng đồng hồ cát hoặc dấu hiệu trực quan để báo thời điểm đổi lượt.

Bước 4: Làm mẫu cách yêu cầu và chờ đợi.

Cha mẹ hướng dẫn Minh nói “Con chơi xong sẽ đưa bạn” hoặc dùng cử chỉ phù hợp với khả năng giao tiếp của con. Khi đến lượt đổi xe, người lớn hỗ trợ cả hai trẻ thực hiện đúng trình tự.

Bước 5: Ghi nhận điều trẻ làm được.

Sau khi Minh chuyển lượt, cha mẹ có thể nói: “Con đã đưa xe cho bạn khi hết lượt. Bây giờ bạn chơi, sau đó mình sẽ đổi lại”.

Nếu Minh vẫn khóc hoặc chưa thể làm theo, cha mẹ không cần kéo dài cuộc tranh luận. Hãy giúp trẻ bình tĩnh, giảm yêu cầu nếu cần và thực hành lại vào thời điểm thích hợp.

Qua những lần tương tác như vậy, trẻ có cơ hội học cách diễn đạt nhu cầu, chờ đợi và xử lý bất đồng. Mục tiêu không phải khiến trẻ luôn nhường bạn, mà là giúp trẻ biết cách tham gia trò chơi cùng người khác một cách phù hợp.

Những sai lầm cha mẹ nên tránh khi dạy trẻ chia sẻ

Ép trẻ phải nhường ngay lập tức

Khi người lớn yêu cầu trẻ đưa món đồ đang chơi cho bạn ngay lập tức, trẻ có thể cảm thấy mình mất quyền lựa chọn. Nếu tình huống lặp lại thường xuyên, trẻ có thể phản ứng mạnh hơn khi người khác đến gần món đồ yêu thích.

Thay vì ép buộc, cha mẹ nên giải thích quy tắc, xác định khi nào cần dùng chung và tạo trình tự luân phiên rõ ràng. Trẻ vẫn cần học cách tôn trọng người khác, nhưng kỹ năng đó nên được hướng dẫn theo khả năng phát triển.

Gọi trẻ là ích kỷ, hư hoặc không biết nghĩ cho người khác

Những nhãn đánh giá này không giúp trẻ hiểu phải thay đổi hành vi nào. Chúng cũng có thể khiến cha mẹ tập trung vào tính cách thay vì tìm nguyên nhân thực tế.

Hãy mô tả hành vi cụ thể: “Con vừa lấy xe từ tay bạn. Mình cần hỏi trước khi lấy đồ của người khác”. Cách nói này giúp trẻ hiểu giới hạn và biết mình cần làm gì trong lần sau.

So sánh trẻ với anh chị em hoặc bạn cùng lớp

Mỗi trẻ có khả năng ngôn ngữ, kiểm soát cảm xúc và trải nghiệm xã hội khác nhau. So sánh như “Bạn biết nhường rồi, sao con không làm được?” có thể khiến trẻ thất vọng mà không cung cấp cách thực hiện kỹ năng.

Cha mẹ nên so sánh tiến bộ của trẻ với chính khả năng trước đây của con. Nếu trước kia trẻ thường giành đồ nhưng hiện tại đã biết dùng cử chỉ xin lượt, đó cũng là một bước tiến đáng ghi nhận.

Chỉ dạy bằng lời nói mà không tạo cơ hội thực hành

Trẻ có thể hiểu câu “phải chia sẻ” nhưng vẫn không biết phải làm gì khi hai người cùng muốn một món đồ. Kỹ năng cần được thực hành trong những tình huống cụ thể, có người lớn làm mẫu và hỗ trợ.

Hãy biến việc luân phiên thành một phần của trò chơi hằng ngày. Những lượt chơi ngắn, rõ ràng thường hữu ích hơn việc giải thích dài sau mỗi lần xảy ra xung đột.

Kỳ vọng trẻ luôn chia sẻ trong mọi hoàn cảnh

Chia sẻ không đồng nghĩa với việc trẻ phải từ bỏ mọi món đồ mình đang sử dụng hoặc không được có những đồ vật riêng. Trẻ cũng cần học cách bảo vệ đồ dùng cá nhân, nói lời từ chối phù hợp và tôn trọng quyền sử dụng đồ vật của người khác.

Cha mẹ nên phân biệt giữa món đồ cá nhân, món đồ dùng chung và tình huống cần luân phiên. Khi quy tắc rõ ràng, trẻ sẽ dễ hiểu hơn điều gì được mong đợi.

Khi nào cha mẹ nên tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn?

Khó khăn trong việc chia sẻ đồ chơi có thể là một phần của quá trình phát triển kỹ năng xã hội. Tuy nhiên, nếu cha mẹ nhận thấy con thường xuyên gặp trở ngại trong nhiều hoạt động tương tác, việc tìm hiểu sâu hơn về sự phát triển của trẻ có thể hữu ích.

Cha mẹ nên cân nhắc trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia phát triển trẻ em khi:

• Trẻ gặp khó khăn đáng kể trong giao tiếp nhu cầu, yêu cầu giúp đỡ hoặc hiểu hướng dẫn đơn giản phù hợp với độ tuổi.

• Trẻ rất khó tham gia hoạt động qua lại, chơi luân phiên hoặc duy trì tương tác với người khác.

• Trẻ thường xuyên có hành vi gây nguy hiểm khi xảy ra xung đột và khó bình tĩnh lại dù đã được hỗ trợ.

• Khó khăn trong chơi tương tác đi kèm những băn khoăn khác về ngôn ngữ, giao tiếp xã hội, chú ý hoặc khả năng thích nghi với thay đổi.

• Cha mẹ hoặc giáo viên nhận thấy trẻ gặp khó khăn kéo dài ở nhiều môi trường, ảnh hưởng đến việc học tập, vui chơi hoặc sinh hoạt.

• Trẻ mất đi những kỹ năng đã từng có trước đó.

Không cần chờ đến khi mọi dấu hiệu cùng xuất hiện mới tìm kiếm tư vấn. Cha mẹ có thể ghi lại những tình huống thường xảy ra, điều gì khiến trẻ phản ứng, cách trẻ giao tiếp và biện pháp nào giúp con bình tĩnh hơn. Những thông tin cụ thể này hỗ trợ quá trình trao đổi với chuyên gia.

Đánh giá cần xem xét tổng thể sự phát triển của trẻ, bao gồm giao tiếp, ngôn ngữ, chơi, hành vi thích nghi và tương tác xã hội. Không thể xác định một tình trạng phát triển chỉ dựa trên việc trẻ không chia sẻ đồ chơi.

Checklist: Cha mẹ có thể quan sát kỹ năng chia sẻ của trẻ tại nhà

Trong những ngày tới, cha mẹ có thể dành thời gian quan sát con trong các hoạt động chơi quen thuộc. Mục đích là hiểu trẻ đang làm được gì và cần hỗ trợ ở bước nào, không phải chấm điểm hay so sánh con với trẻ khác.

• Trẻ có thể tham gia trò chơi qua lại với người thân, dù chỉ trong thời gian ngắn.

• Trẻ có thể chấp nhận một số lượt chơi khi được báo trước.

• Trẻ có cách thể hiện mong muốn lấy hoặc giữ đồ chơi.

• Trẻ có thể làm theo hướng dẫn đơn giản khi người lớn minh họa trực tiếp.

• Trẻ có thể chờ trong khoảng thời gian phù hợp với khả năng hiện tại.

• Trẻ có thể chấp nhận một số phương án thay thế khi món đồ yêu thích đang được sử dụng.

• Trẻ dần biết yêu cầu giúp đỡ thay vì chỉ giành đồ hoặc khóc.

• Trẻ có thể bình tĩnh trở lại với sự hỗ trợ của người lớn sau một bất đồng.

• Trẻ có cơ hội chơi cùng người khác trong môi trường an toàn.

• Cha mẹ nhận thấy một số tiến bộ nhỏ sau thời gian thực hành nhất quán.

Nếu trẻ chưa thực hiện được một số mục, điều đó không tự động có nghĩa là trẻ chậm phát triển. Cha mẹ nên xem xét độ tuổi, khả năng giao tiếp, mức độ quen thuộc với trò chơi và những hỗ trợ mà trẻ đã được cung cấp.

Bảng tóm tắt: Cách hỗ trợ trẻ không biết chia sẻ đồ chơi

Những hiểu lầm thường gặp về kỹ năng chia sẻ

Hiểu lầm 1: Trẻ không nhường đồ chơi là trẻ ích kỷ.

Thực tế, hành vi này có thể liên quan đến khả năng chờ đợi, giao tiếp, kiểm soát cảm xúc hoặc mức độ sẵn sàng của trẻ. Cần quan sát thêm trước khi đưa ra nhận định.

Hiểu lầm 2: Trẻ phải biết chia sẻ ngay từ khi còn rất nhỏ.

Trẻ có thể bắt đầu làm quen với những tương tác qua lại từ sớm, nhưng khả năng chia sẻ và thương lượng phát triển dần. Trẻ nhỏ vẫn cần người lớn hỗ trợ trong nhiều tình huống.

Hiểu lầm 3: Cứ nhường bạn là có kỹ năng xã hội tốt.

Kỹ năng xã hội còn bao gồm việc biết yêu cầu, từ chối phù hợp, chờ lượt, lắng nghe, phối hợp và giải quyết bất đồng. Một trẻ luôn đưa đồ chơi cho người khác nhưng không thể thể hiện nhu cầu của mình cũng cần được hỗ trợ để giao tiếp cân bằng hơn.

Hiểu lầm 4: Trẻ chỉ chơi một mình là không biết hòa nhập.

Chơi độc lập hoặc chơi cạnh bạn có thể phù hợp ở một số giai đoạn. Điều cần quan sát là cách trẻ tương tác trong nhiều tình huống, khả năng đáp ứng khi người khác mời chơi và mức độ tiến bộ theo thời gian.

Hiểu lầm 5: Chỉ cần giải thích một lần, trẻ sẽ biết chia sẻ.

Trẻ cần nhiều cơ hội thực hành trong những hoàn cảnh khác nhau. Việc lặp lại không có nghĩa là trẻ cố tình không nghe lời; đôi khi trẻ vẫn đang học cách thực hiện điều mình đã hiểu.

Câu hỏi thường gặp về trẻ không biết chia sẻ đồ chơi

1. Trẻ 2 tuổi không chịu chia sẻ đồ chơi có bình thường không?

Trẻ 2 tuổi có thể vẫn gặp khó khăn khi chia sẻ và chờ đến lượt. Ở độ tuổi này, cha mẹ nên bắt đầu bằng trò chơi đơn giản, thời gian chờ ngắn và hướng dẫn trực tiếp. Nếu có thêm những băn khoăn về giao tiếp hoặc tương tác, cha mẹ có thể trao đổi với chuyên gia để được tư vấn phù hợp.

2. Có nên bắt trẻ nhường đồ chơi cho bạn không?

Không nên ép trẻ phải nhường ngay trong mọi tình huống. Cha mẹ cần dạy trẻ phân biệt đồ cá nhân và đồ dùng chung, đồng thời hướng dẫn cách luân phiên, thương lượng và tôn trọng người khác. Khi xảy ra hành vi gây nguy hiểm, người lớn vẫn cần can thiệp để bảo đảm an toàn.

3. Làm thế nào khi trẻ giành đồ chơi và đánh bạn?

Trước hết, cha mẹ cần ngăn hành vi gây nguy hiểm và giúp trẻ ổn định cảm xúc. Sau đó, mô tả ngắn gọn tình huống, làm mẫu cách xin lượt hoặc yêu cầu giúp đỡ và tạo cơ hội thực hành lại. Nếu hành vi xảy ra thường xuyên, gây ảnh hưởng đáng kể hoặc khó kiểm soát, cha mẹ nên tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn.

4. Trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn khi chia sẻ đồ chơi không?

Một số trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn với việc luân phiên, hiểu quy tắc chơi hoặc diễn đạt nhu cầu trong tương tác. Tuy nhiên, biểu hiện giữa các trẻ rất khác nhau. Không thể kết luận trẻ tự kỷ hay không chỉ dựa trên hành vi chia sẻ đồ chơi. Việc hỗ trợ nên dựa trên năng lực giao tiếp, sở thích và nhu cầu cụ thể của từng trẻ.

5. Trẻ không biết chia sẻ đồ chơi có ảnh hưởng đến việc kết bạn không?

Khó khăn khi chia sẻ có thể khiến một số tình huống chơi chung trở nên căng thẳng, nhất là khi trẻ chưa biết thương lượng hoặc chờ đến lượt. Tuy nhiên, kỹ năng kết bạn còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như giao tiếp, khả năng tham gia trò chơi, hiểu cảm xúc và giải quyết xung đột. Cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ bằng các hoạt động chơi tương tác phù hợp và phối hợp với giáo viên khi cần.

6. Mỗi ngày nên luyện kỹ năng chia sẻ cho trẻ bao lâu?

Không có một khoảng thời gian cố định phù hợp với tất cả trẻ. Cha mẹ có thể lồng ghép các lượt chơi ngắn vào sinh hoạt hằng ngày, chẳng hạn khi xếp hình, lăn bóng hoặc cất đồ chơi. Nên kết thúc hoặc giảm độ khó khi trẻ mệt, mất bình tĩnh hay không còn hứng thú, sau đó thực hành lại vào thời điểm phù hợp.

Kết luận: Hiểu đúng để đồng hành cùng con

Trẻ không biết chia sẻ đồ chơi không đồng nghĩa với việc trẻ ích kỷ hay thiếu khả năng quan tâm đến người khác. Đây có thể là biểu hiện của một kỹ năng xã hội đang phát triển, hoặc cho thấy trẻ cần thêm hỗ trợ về giao tiếp, chờ đợi, kiểm soát cảm xúc và tham gia chơi tương tác.

Thay vì yêu cầu con phải nhường ngay, cha mẹ có thể bắt đầu bằng những việc nhỏ: làm mẫu cách luân phiên, dùng câu nói ngắn, tạo môi trường chơi phù hợp và ghi nhận từng tiến bộ. Khi trẻ gặp khó khăn kéo dài trong nhiều tình huống, việc quan sát toàn diện và tìm kiếm tư vấn chuyên môn sẽ giúp cha mẹ hiểu rõ hơn nhu cầu của con.

Mỗi lần chơi cùng con là một cơ hội để trẻ học cách giao tiếp, chờ đợi và kết nối với người khác. Trẻ không cần làm đúng tất cả ngay từ đầu; điều quan trọng là có cơ hội thực hành và được hỗ trợ phù hợp trong từng bước phát triển.

Cha mẹ có thể tiếp tục tìm hiểu các bài viết của ALANA về kỹ năng xã hội trẻ mầm non, cách dạy trẻ chơi luân phiên, hướng dẫn trẻ chờ đến lượt và hỗ trợ trẻ khi gặp khó khăn trong tương tác với bạn bè để có thêm ý tưởng áp dụng vào sinh hoạt hằng ngày.