Nhiều phụ huynh cảm thấy lo lắng khi nhận thấy con ít nhìn vào mắt người khác, thường xuyên quay mặt đi hoặc dường như không có thói quen nhìn người đối diện khi được gọi tên hay trò chuyện. Không ít người đã tìm kiếm trên Google với những câu hỏi như: "Trẻ không giao tiếp mắt có phải tự kỷ không?", "Vì sao trẻ né tránh ánh mắt?" hay "Không giao tiếp mắt có đáng lo không?"

Thực tế, giao tiếp mắt là một kỹ năng xã hội quan trọng, giúp trẻ kết nối với người khác, học ngôn ngữ, nhận biết cảm xúc và phát triển khả năng tương tác. Tuy nhiên, việc trẻ không giao tiếp mắt không đồng nghĩa với việc trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ.

Một số trẻ có thể ít giao tiếp mắt vì tính cách nhút nhát, đang tập trung vào hoạt động mình yêu thích, chậm phát triển ngôn ngữ hoặc đơn giản là chưa hình thành kỹ năng này một cách đầy đủ. Ngược lại, ở một số trường hợp khác, việc ít giao tiếp mắt đi kèm nhiều biểu hiện bất thường về giao tiếp và hành vi lại có thể là dấu hiệu cần được đánh giá sớm.

Điều quan trọng là không nên kết luận chỉ dựa trên một biểu hiện đơn lẻ. Việc quan sát trẻ cần được thực hiện một cách toàn diện, kết hợp giữa khả năng giao tiếp, ngôn ngữ, tương tác xã hội, hành vi và các mốc phát triển theo độ tuổi.

Trong bài viết này, ALANA sẽ giúp phụ huynh hiểu rõ:

• Giao tiếp mắt là gì và vì sao kỹ năng này quan trọng đối với sự phát triển của trẻ.

• Khi nào trẻ ít giao tiếp mắt vẫn nằm trong phạm vi phát triển bình thường.

• Những nguyên nhân phổ biến khiến trẻ né tránh ánh mắt.

• Các dấu hiệu đi kèm cần lưu ý để phát hiện sớm những khó khăn trong phát triển.

• Những hoạt động đơn giản giúp khuyến khích trẻ tăng giao tiếp mắt tại nhà.

• Khi nào phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá phát triển.

Hiểu đúng về giao tiếp mắt ở trẻ sẽ giúp cha mẹ tránh những lo lắng không cần thiết, đồng thời không bỏ lỡ "giai đoạn vàng" nếu trẻ thực sự cần được hỗ trợ sớm.

Bài viết liên quan

Nếu bạn đang tìm hiểu về sự phát triển giao tiếp và tương tác xã hội của trẻ, có thể tham khảo thêm:

• Dấu hiệu tự kỷ ở trẻ: Phụ huynh nên quan sát những gì?

• Trẻ gọi không quay đầu lại: Khi nào phụ huynh cần lưu ý?

• Phân biệt chậm nói và tự kỷ: Những điểm phụ huynh dễ nhầm lẫn

• Trẻ chậm nói có ảnh hưởng đến kỹ năng xã hội không?

• Can thiệp sớm cho trẻ chậm nói: Quy trình phụ huynh nên biết

Lưu ý: Bài viết cung cấp thông tin tham khảo nhằm hỗ trợ phụ huynh hiểu hơn về sự phát triển của trẻ. Việc chẩn đoán các rối loạn phát triển cần được thực hiện bởi bác sĩ hoặc chuyên gia có chuyên môn thông qua quá trình đánh giá toàn diện.

Giao tiếp mắt là gì? Vì sao kỹ năng này quan trọng đối với sự phát triển của trẻ?

Giao tiếp mắt là gì?

Giao tiếp mắt là khả năng trẻ nhìn vào khuôn mặt hoặc ánh mắt của người đối diện trong quá trình tương tác. Đây là một trong những kỹ năng giao tiếp đầu tiên xuất hiện sau khi trẻ chào đời và đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng mối liên kết giữa trẻ với cha mẹ, người chăm sóc cũng như những người xung quanh.

Ngay từ những tuần đầu đời, nhiều trẻ đã bắt đầu nhìn vào khuôn mặt của bố mẹ khi được bế, cho bú hoặc trò chuyện. Khi lớn hơn, trẻ dần biết:

• Nhìn vào người đang gọi tên mình.

• Quan sát nét mặt để hiểu cảm xúc.

• Luân phiên nhìn giữa người và đồ vật khi muốn chia sẻ điều mình quan tâm.

• Duy trì giao tiếp mắt trong lúc chơi hoặc trò chuyện.

Khả năng này không chỉ giúp trẻ kết nối với người khác mà còn là nền tảng để phát triển ngôn ngữ, tư duy và các kỹ năng xã hội sau này.

Lưu ý: Giao tiếp mắt không có nghĩa là trẻ phải nhìn chằm chằm hoặc nhìn liên tục vào mắt người đối diện. Điều quan trọng là trẻ biết sử dụng ánh mắt một cách tự nhiên để tương tác và chia sẻ sự chú ý.

Vì sao giao tiếp mắt lại quan trọng?

Nhiều nghiên cứu cho thấy giao tiếp mắt đóng vai trò như một "cầu nối" giúp trẻ tiếp nhận thông tin từ môi trường và học hỏi thông qua tương tác với người khác.

1. Giúp trẻ xây dựng kết nối xã hội

Khi trẻ nhìn vào khuôn mặt của cha mẹ hoặc người chăm sóc, trẻ bắt đầu học cách:

• Nhận biết cảm xúc.

• Hiểu người khác đang vui, buồn hay ngạc nhiên.

• Cảm thấy an toàn khi tương tác.

• Hình thành sự gắn bó với người thân.

Những trải nghiệm này là nền tảng cho sự phát triển cảm xúc và kỹ năng xã hội trong tương lai.

2. Hỗ trợ phát triển ngôn ngữ

Trong quá trình giao tiếp, trẻ thường quan sát:

• Khẩu hình miệng.

• Biểu cảm khuôn mặt.

• Cử chỉ đi kèm lời nói.

Nhờ đó, trẻ dễ dàng:

• Hiểu ý nghĩa của từ ngữ.

• Bắt chước âm thanh.

• Học cách phát âm.

• Mở rộng vốn từ.

Đó cũng là lý do trẻ thường học nói hiệu quả hơn thông qua các hoạt động tương tác trực tiếp với người lớn.

3. Phát triển khả năng chú ý chung (Joint Attention)

Chú ý chung là khả năng trẻ và người đối diện cùng tập trung vào một người, một đồ vật hoặc một sự kiện.

Ví dụ:

• Mẹ chỉ vào chiếc máy bay trên bầu trời.

• Trẻ nhìn theo hướng chỉ tay của mẹ.

• Sau đó quay lại nhìn mẹ như muốn chia sẻ sự thích thú.

Đây là một kỹ năng rất quan trọng đối với sự phát triển giao tiếp và ngôn ngữ. Nhiều trẻ gặp khó khăn về giao tiếp thường có biểu hiện hạn chế trong khả năng chú ý chung.

4. Giúp trẻ học thông qua bắt chước

Trẻ nhỏ học rất nhiều kỹ năng bằng cách quan sát người khác.

Khi nhìn vào khuôn mặt của cha mẹ, trẻ có thể học:

• Cười.

• Vẫy tay.

• Gật đầu.

• Lắc đầu.

• Thổi nến.

• Hôn gió.

• Biểu lộ cảm xúc.

Việc duy trì giao tiếp mắt giúp quá trình quan sát và bắt chước diễn ra hiệu quả hơn.

5. Tăng hiệu quả giao tiếp hằng ngày

Trong các cuộc trò chuyện, ánh mắt giúp trẻ:

• Biết khi nào đến lượt mình nói.

• Hiểu người khác đang hướng sự chú ý vào điều gì.

• Đọc được tín hiệu phi ngôn ngữ.

• Dễ dàng phối hợp trong các hoạt động nhóm.

Đây đều là những kỹ năng cần thiết khi trẻ bước vào môi trường mầm non và tiểu học.

Giao tiếp mắt phát triển như thế nào theo từng giai đoạn?

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển riêng. Tuy nhiên, dưới đây là những mốc tham khảo giúp phụ huynh theo dõi sự phát triển của con.

Đây chỉ là các mốc tham khảo. Một số trẻ có thể đạt sớm hoặc muộn hơn đôi chút mà vẫn phát triển bình thường.

Khi nào việc trẻ ít giao tiếp mắt chưa hẳn là bất thường?

Không phải lúc nào trẻ không nhìn vào mắt người khác cũng là dấu hiệu của một vấn đề phát triển.

Trong một số tình huống, trẻ có thể giảm giao tiếp mắt nhưng vẫn hoàn toàn bình thường, chẳng hạn:

• Đang mải mê khám phá một món đồ chơi mới.

• Tập trung hoàn thành một nhiệm vụ.

• Mới thức dậy hoặc đang buồn ngủ.

• Cảm thấy lạ lẫm với người mới gặp.

• Có tính cách nhút nhát hoặc cần nhiều thời gian để làm quen.

• Đang khó chịu, mệt hoặc không khỏe.

Ở những trường hợp này, khi trẻ cảm thấy thoải mái và được tương tác trong môi trường quen thuộc, trẻ vẫn có thể chủ động nhìn vào cha mẹ, cười, chia sẻ niềm vui hoặc đáp lại lời gọi.

Điều phụ huynh cần quan sát không phải là trẻ có nhìn vào mắt hay không ở một thời điểm, mà là trẻ có sử dụng giao tiếp mắt để kết nối và tương tác với người khác một cách thường xuyên hay không.

Chỉ nhìn vào giao tiếp mắt là chưa đủ

Một sai lầm khá phổ biến là đánh giá sự phát triển của trẻ chỉ dựa trên khả năng giao tiếp mắt.

Trên thực tế, các chuyên gia sẽ xem xét tổng thể nhiều lĩnh vực phát triển, bao gồm:

• Khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ.

• Mức độ tương tác với người khác.

• Kỹ năng chơi.

• Khả năng bắt chước.

• Hành vi và sở thích.

• Các mốc phát triển theo độ tuổi.

Chính vì vậy, nếu trẻ ít giao tiếp mắt nhưng vẫn biết gọi tên, chơi tương tác, bắt chước, chia sẻ cảm xúc và phát triển ngôn ngữ phù hợp, phụ huynh không nên quá vội vàng kết luận.

Trẻ không giao tiếp mắt có phải luôn là dấu hiệu tự kỷ?

Đây là một trong những câu hỏi được nhiều phụ huynh tìm kiếm nhất khi nhận thấy con ít nhìn vào mắt người khác.

Câu trả lời là:

Không. Trẻ không giao tiếp mắt không phải lúc nào cũng là dấu hiệu của rối loạn phổ tự kỷ (ASD).

Giao tiếp mắt chỉ là một biểu hiện trong rất nhiều khía cạnh của sự phát triển. Để đánh giá một trẻ có gặp khó khăn về phát triển hay không, các chuyên gia sẽ xem xét đồng thời khả năng giao tiếp, ngôn ngữ, tương tác xã hội, hành vi, nhận thức và các mốc phát triển theo độ tuổi.

Nói cách khác, không nên kết luận trẻ tự kỷ chỉ vì trẻ ít nhìn vào mắt người khác.

Vì sao nhiều người thường liên hệ giao tiếp mắt với tự kỷ?

Một trong những đặc điểm thường gặp ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ là khó khăn trong giao tiếp xã hội. Điều này có thể bao gồm:

• Ít hoặc không sử dụng giao tiếp mắt khi tương tác.

• Khó duy trì sự chú ý với người đối diện.

• Ít chia sẻ cảm xúc hoặc sở thích.

• Hạn chế phản hồi khi được gọi tên.

• Khó hiểu và sử dụng các tín hiệu giao tiếp phi ngôn ngữ như ánh mắt, nét mặt hay cử chỉ.

Tuy nhiên, không phải mọi trẻ tự kỷ đều tránh giao tiếp mắt, và không phải mọi trẻ ít giao tiếp mắt đều mắc tự kỷ.

Mỗi trẻ có cách thể hiện khác nhau. Có trẻ vẫn nhìn vào mắt người khác nhưng gặp khó khăn ở những kỹ năng xã hội khác; ngược lại, có trẻ ít giao tiếp mắt nhưng vẫn phát triển bình thường.

Những nguyên nhân khác khiến trẻ ít giao tiếp mắt

Trong nhiều trường hợp, việc trẻ né tránh ánh mắt xuất phát từ những nguyên nhân hoàn toàn khác với rối loạn phổ tự kỷ.

1. Tính cách nhút nhát hoặc cần thời gian làm quen

Một số trẻ vốn có tính cách dè dặt.

Khi gặp người lạ, trẻ có thể:

• Nhìn xuống đất.

• Né tránh ánh mắt.

• Bám sát cha mẹ.

• Chỉ bắt đầu giao tiếp sau khi cảm thấy an toàn.

Đây là phản ứng khá phổ biến và thường giảm dần khi trẻ quen với môi trường hoặc người đối diện.

Dấu hiệu thường gặp:

• Giao tiếp mắt tốt với bố mẹ hoặc người thân.

• Ít nhìn người lạ nhưng vẫn cười, chơi và tương tác khi đã quen.

• Không có các biểu hiện chậm phát triển khác.

2. Trẻ đang tập trung cao độ vào một hoạt động

Khi trẻ đang:

• Xếp hình.

• Ghép lego.

• Vẽ tranh.

• Xem một cuốn sách.

• Quan sát đồ chơi yêu thích.

Trẻ có thể không nhìn vào người lớn ngay lập tức khi được gọi.

Điều này không có nghĩa trẻ gặp khó khăn về giao tiếp, mà chỉ phản ánh khả năng tập trung của trẻ vào hoạt động đang thực hiện.

Phụ huynh nên quan sát xem sau khi hoàn thành hoặc được gọi thêm một vài lần, trẻ có quay lại tương tác hay không.

3. Chậm phát triển ngôn ngữ hoặc kỹ năng giao tiếp

Một số trẻ chậm nói cũng có thể:

• Ít chủ động giao tiếp.

• Khó duy trì cuộc trò chuyện.

• Ít nhìn người đối diện khi chưa hiểu hoặc chưa biết cách phản hồi.

Điều này không đồng nghĩa với tự kỷ.

Nhiều trẻ sau khi được hỗ trợ phát triển ngôn ngữ và tăng cường các hoạt động tương tác sẽ cải thiện đáng kể khả năng giao tiếp mắt.

Đọc thêm: Trẻ chậm nói có ảnh hưởng đến kỹ năng xã hội không?

4. Khó điều hòa cảm giác

Một số trẻ nhạy cảm với các kích thích từ môi trường có thể cảm thấy việc nhìn trực tiếp vào mắt người khác khiến mình không thoải mái.

Trẻ có thể:

• Nhìn sang hướng khác khi nói chuyện.

• Chỉ nhìn thoáng qua.

• Tập trung vào đồ vật thay vì khuôn mặt.

Điều này có thể xuất hiện ở nhiều nhóm trẻ khác nhau và cần được đánh giá trong bối cảnh tổng thể, thay vì chỉ dựa vào một biểu hiện riêng lẻ.

5. Lo lắng hoặc căng thẳng

Ngay cả người lớn cũng có xu hướng tránh giao tiếp mắt khi:

• Căng thẳng.

• Thiếu tự tin.

• Lo lắng.

• Đang bị áp lực.

Trẻ nhỏ cũng vậy.

Khi ở trong môi trường mới, đông người hoặc phải tiếp xúc với người chưa quen, trẻ có thể giảm giao tiếp mắt trong một khoảng thời gian ngắn.

6. Môi trường ít có cơ hội tương tác

Giao tiếp mắt là kỹ năng được hình thành thông qua sự tương tác hằng ngày.

Nếu trẻ dành quá nhiều thời gian:

• Xem tivi.

• Sử dụng điện thoại hoặc máy tính bảng.

• Chơi một mình.

• Ít trò chuyện với người lớn.

Trẻ có thể giảm cơ hội luyện tập kỹ năng này.

Điều đó không có nghĩa trẻ mắc tự kỷ, nhưng là dấu hiệu cho thấy phụ huynh nên tăng cường các hoạt động tương tác trực tiếp.

7. Rối loạn phổ tự kỷ (ASD)

Ở một số trẻ, việc hạn chế giao tiếp mắt có thể là một trong nhiều biểu hiện của rối loạn phổ tự kỷ.

Tuy nhiên, biểu hiện này thường đi kèm với những khó khăn khác như:

• Không đáp lại khi được gọi tên.

• Ít chia sẻ cảm xúc.

• Không chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ.

• Chậm nói hoặc không sử dụng lời nói phù hợp.

• Ít chơi cùng người khác.

• Có các hành vi lặp đi lặp lại.

• Quan tâm đặc biệt đến một số đồ vật hoặc hoạt động.

Vì vậy, chỉ khi giao tiếp mắt giảm xuất hiện cùng nhiều dấu hiệu phát triển khác, phụ huynh mới nên cân nhắc đưa trẻ đi đánh giá chuyên môn.

Không phải mọi trẻ tự kỷ đều tránh giao tiếp mắt

Đây là một điều khá nhiều phụ huynh chưa biết.

Thực tế, một số trẻ trong phổ tự kỷ vẫn có thể:

• Nhìn vào mắt người khác.

• Cười khi được gọi.

• Thích ôm cha mẹ.

• Có vốn từ khá tốt.

Nhưng trẻ vẫn gặp khó khăn trong:

• Duy trì cuộc trò chuyện.

• Hiểu cảm xúc người khác.

• Chia sẻ sự chú ý.

• Linh hoạt trong giao tiếp và vui chơi.

Điều này cho thấy giao tiếp mắt chỉ là một phần trong bức tranh tổng thể về sự phát triển của trẻ.

Phụ huynh nên quan sát điều gì thay vì chỉ nhìn vào giao tiếp mắt?

Thay vì chỉ đặt câu hỏi "Con có nhìn vào mắt mình không?", cha mẹ nên quan sát toàn diện hơn.

Hãy tự hỏi:

• Trẻ có quay đầu khi được gọi tên không?

• Trẻ có cười đáp lại người khác không?

• Trẻ có chủ động chia sẻ niềm vui với cha mẹ không?

• Trẻ có biết chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ điều mình thích không?

• Trẻ có thích chơi với người khác không?

• Trẻ có bắt chước các hành động đơn giản không?

• Trẻ có hiểu những hướng dẫn phù hợp với độ tuổi không?

• Trẻ có đang phát triển ngôn ngữ đúng với các mốc phát triển không?

Việc quan sát tổng thể sẽ giúp phụ huynh có cái nhìn chính xác hơn thay vì quá lo lắng về một biểu hiện riêng lẻ.

Nếu con bạn thỉnh thoảng không nhìn vào mắt người khác, điều đó chưa đủ để khẳng định trẻ mắc tự kỷ.

Điều quan trọng là theo dõi tần suất, bối cảnh xuất hiện và các dấu hiệu đi kèm. Nếu trẻ vẫn giao tiếp, vui chơi, chia sẻ cảm xúc và phát triển phù hợp với lứa tuổi, phụ huynh không nên quá lo lắng.

Ngược lại, nếu việc ít giao tiếp mắt kéo dài và đi kèm nhiều khó khăn khác về giao tiếp, ngôn ngữ hoặc hành vi, việc đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá sớm sẽ giúp xác định nguyên nhân và có hướng hỗ trợ phù hợp.

Những dấu hiệu đi kèm phụ huynh cần đặc biệt lưu ý

Như đã đề cập, trẻ không giao tiếp mắt không phải lúc nào cũng là dấu hiệu tự kỷ. Điều quan trọng không phải là đánh giá một biểu hiện riêng lẻ, mà là quan sát bức tranh phát triển tổng thể của trẻ.

Nếu trẻ chỉ thỉnh thoảng ít nhìn vào mắt nhưng vẫn tương tác tốt, biết chơi, biết chia sẻ cảm xúc và phát triển ngôn ngữ phù hợp với lứa tuổi thì thường chưa phải là dấu hiệu đáng lo.

Ngược lại, nếu việc hạn chế giao tiếp mắt xuất hiện kéo dài và đi kèm nhiều biểu hiện khác, phụ huynh nên cân nhắc đưa trẻ đi đánh giá phát triển.

Dưới đây là những dấu hiệu thường được các chuyên gia quan sát trong quá trình đánh giá.

1. Không đáp lại khi được gọi tên

Thông thường, từ khoảng 9–12 tháng tuổi, trẻ đã bắt đầu quay đầu hoặc có phản ứng khi nghe người thân gọi tên.

Nếu trẻ:

• Không quay đầu khi được gọi nhiều lần.

• Dường như không chú ý đến người gọi.

• Chỉ phản ứng khi nghe âm thanh yêu thích (ví dụ: tiếng nhạc, quảng cáo hoặc đồ chơi phát tiếng).

thì đây là dấu hiệu cần được theo dõi thêm.

Tuy nhiên, trước khi kết luận, phụ huynh cũng nên kiểm tra xem trẻ có gặp vấn đề về thính lực hay không.

Đọc thêm: Trẻ gọi không quay đầu lại: Khi nào phụ huynh cần lưu ý?

2. Ít hoặc không chia sẻ sự chú ý với người khác

Một trong những kỹ năng giao tiếp quan trọng ở trẻ nhỏ là chú ý chung (Joint Attention).

Ví dụ:

• Trẻ nhìn thấy một chú chó và quay sang nhìn mẹ như muốn chia sẻ.

• Trẻ chỉ tay vào chiếc máy bay rồi nhìn bố.

• Trẻ mang món đồ chơi yêu thích đến khoe với người thân.

Nếu trẻ chỉ chăm chú vào đồ vật mà không có xu hướng chia sẻ sự chú ý với người khác, đây có thể là dấu hiệu cần quan sát thêm.

3. Không chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ

Khoảng 12 tháng tuổi, nhiều trẻ đã biết sử dụng cử chỉ để giao tiếp.

Ví dụ:

• Chỉ vào bình nước khi muốn uống.

• Chỉ lên bầu trời khi thấy máy bay.

• Chỉ vào đồ chơi yêu thích để cha mẹ cùng nhìn.

Nếu trẻ:

• Không chỉ tay.

• Không dùng cử chỉ để giao tiếp.

• Chỉ kéo tay người lớn đến đồ vật mình muốn.

thì phụ huynh nên lưu ý vì đây có thể là biểu hiện của khó khăn trong giao tiếp.

4. Chậm nói hoặc chậm phát triển ngôn ngữ

Việc ít giao tiếp mắt kết hợp với chậm nói thường khiến phụ huynh lo lắng nhiều hơn.

Một số biểu hiện có thể gặp:

• Ít bập bẹ khi còn nhỏ.

• Chậm nói từ đầu tiên.

• Vốn từ ít hơn so với trẻ cùng tuổi.

• Khó diễn đạt nhu cầu.

• Hiếm khi chủ động bắt đầu cuộc trò chuyện.

Tuy nhiên, cần nhớ rằng chậm nói không đồng nghĩa với tự kỷ. Nhiều trẻ chậm nói do các nguyên nhân khác và vẫn phát triển tốt sau khi được hỗ trợ phù hợp.

Đọc thêm: Phân biệt chậm nói và tự kỷ: Những điểm phụ huynh dễ nhầm lẫn.

5. Ít bắt chước người khác

Trẻ nhỏ học rất nhiều thông qua việc bắt chước.

Ví dụ:

• Vỗ tay.

• Vẫy tay chào.

• Thổi nến.

• Hôn gió.

• Gật đầu.

• Làm theo những động tác trong bài hát.

Nếu trẻ ít quan sát và hiếm khi bắt chước những hành động đơn giản này, phụ huynh nên tiếp tục theo dõi các kỹ năng phát triển khác.

6. Không thích chơi tương tác với người khác

Nhiều trẻ nhỏ rất thích:

• Chơi ú òa.

• Chơi đuổi bắt.

• Chơi giả vờ.

• Chơi đóng vai.

• Chơi luân phiên với cha mẹ.

Nếu trẻ:

• Chủ yếu chơi một mình.

• Không quan tâm đến việc rủ người khác cùng chơi.

• Không phản ứng khi người lớn cố gắng tham gia.

thì đây cũng là một biểu hiện cần được quan sát trong tổng thể sự phát triển.

7. Có các hành vi lặp đi lặp lại

Một số hành vi có thể gặp gồm:

• Xếp đồ vật theo hàng trong thời gian dài.

• Lặp đi lặp lại cùng một trò chơi.

• Vẫy tay trước mặt.

• Xoay bánh xe đồ chơi liên tục.

• Lặp lại cùng một câu nói hoặc âm thanh nhiều lần.

Điều quan trọng là đánh giá tần suất, mức độ và ảnh hưởng của các hành vi này, vì không phải mọi hành vi lặp lại đều là dấu hiệu của rối loạn phát triển.

8. Khó thích nghi với thay đổi

Một số trẻ có thể:

• Khó chấp nhận thay đổi lịch sinh hoạt.

• Khóc nhiều khi đổi tuyến đường quen thuộc.

• Phản ứng mạnh khi thay đổi món ăn, đồ chơi hoặc môi trường.

Nếu biểu hiện này xuất hiện cùng với các khó khăn về giao tiếp và tương tác xã hội, phụ huynh nên trao đổi với chuyên gia.

Bảng phân biệt: Chỉ không giao tiếp mắt và không giao tiếp mắt kèm nhiều dấu hiệu khác

Lưu ý: Bảng trên chỉ mang tính chất tham khảo. Không thể sử dụng để tự chẩn đoán. Việc đánh giá cần được thực hiện bởi bác sĩ hoặc chuyên gia phát triển trẻ em thông qua nhiều công cụ và quan sát trực tiếp.

Khi nào phụ huynh nên đặc biệt lưu ý?

Cha mẹ nên cân nhắc đưa trẻ đi đánh giá nếu:

• Trẻ ít giao tiếp mắt kéo dài, không cải thiện theo thời gian.

• Không đáp lại khi được gọi tên.

• Chậm nói hoặc mất những từ đã biết nói.

• Không chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ.

• Ít tương tác với người thân.

• Hiếm khi bắt chước hành động của người khác.

• Có các hành vi lặp đi lặp lại kéo dài.

• Có nhiều biểu hiện khiến phụ huynh cảm thấy trẻ khác biệt so với các bạn cùng lứa.

Việc đánh giá sớm không có nghĩa là trẻ chắc chắn mắc một rối loạn phát triển. Mục tiêu của đánh giá là xác định nguyên nhân, theo dõi tiến trình phát triển và xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp nếu cần.

Trong quá trình đồng hành cùng nhiều gia đình, ALANA nhận thấy không ít phụ huynh đến trung tâm với tâm lý rất lo lắng chỉ vì con không nhìn vào mắt khi nói chuyện.

Tuy nhiên, sau khi được đánh giá toàn diện, có những trẻ chỉ chậm phát triển kỹ năng giao tiếp, có trẻ gặp khó khăn về ngôn ngữ, có trẻ nhút nhát hoặc thiếu cơ hội tương tác. Cũng có những trường hợp cần được can thiệp sớm do có nhiều dấu hiệu của rối loạn phát triển.

Điểm chung là càng được đánh giá sớm, trẻ càng có nhiều cơ hội nhận được sự hỗ trợ phù hợp trong giai đoạn não bộ phát triển mạnh nhất.

Cha mẹ có thể làm gì để giúp trẻ tăng giao tiếp mắt?

Khi nhận thấy con ít giao tiếp mắt, nhiều phụ huynh thường phản xạ bằng cách liên tục nhắc:

• "Nhìn mẹ này!"

• "Con phải nhìn vào mắt mẹ."

• "Sao con cứ quay đi vậy?"

Mặc dù xuất phát từ mong muốn giúp con cải thiện, nhưng việc ép trẻ nhìn vào mắt có thể khiến trẻ căng thẳng, né tránh nhiều hơn và làm giảm hứng thú giao tiếp.

Thay vì tập trung vào việc buộc trẻ nhìn vào mắt, các chuyên gia thường khuyến khích tạo ra những tình huống giao tiếp tự nhiên để trẻ chủ động hướng sự chú ý đến người đối diện. Khi trẻ cảm thấy vui vẻ, an toàn và hứng thú, giao tiếp mắt thường sẽ xuất hiện một cách tự nhiên hơn.

Nguyên tắc quan trọng khi luyện giao tiếp mắt

Trước khi bắt đầu các hoạt động, phụ huynh nên ghi nhớ một số nguyên tắc sau:

• Không ép trẻ phải nhìn thẳng vào mắt trong thời gian dài.

• Không giữ cằm hoặc xoay mặt trẻ về phía mình.

• Không tạo áp lực bằng cách liên tục nhắc nhở hoặc phê bình.

• Khuyến khích mọi nỗ lực giao tiếp của trẻ, dù chỉ là một cái nhìn thoáng qua.

• Ưu tiên các hoạt động trẻ yêu thích để tăng động lực tương tác.

Mục tiêu không phải là khiến trẻ "nhìn thật lâu", mà là giúp trẻ biết sử dụng ánh mắt để kết nối và giao tiếp với người khác.

1. Chơi ú òa (Peek-a-boo)

Đây là trò chơi đơn giản nhưng rất hiệu quả với trẻ nhỏ.

Cách thực hiện

• Dùng khăn hoặc hai tay che mặt.

• Chờ vài giây rồi mở ra và nói: "Ú òa!"

• Cười thật tươi khi trẻ nhìn về phía bạn.

• Lặp lại nhiều lần với tốc độ phù hợp.

Vì sao trò chơi này hiệu quả?

Trẻ sẽ chờ đợi khoảnh khắc khuôn mặt của cha mẹ xuất hiện, từ đó chủ động hướng ánh nhìn vào người đối diện.

2. Đặt khuôn mặt ngang tầm mắt của trẻ

Trong nhiều tình huống, người lớn thường đứng hoặc ngồi cao hơn trẻ, khiến trẻ khó nhìn thấy biểu cảm khuôn mặt.

Thay vào đó, hãy:

• Ngồi xuống ngang tầm trẻ.

• Giữ khoảng cách gần nhưng thoải mái.

• Để khuôn mặt trở thành "điểm hấp dẫn" trong quá trình chơi.

Việc này giúp trẻ dễ dàng quan sát nét mặt, khẩu hình và biểu cảm khi giao tiếp.

3. Chơi với món đồ trẻ yêu thích

Hãy tận dụng những món đồ trẻ đặc biệt quan tâm như:

• Bong bóng xà phòng.

• Ô tô.

• Bóng.

• Thú bông.

• Đồ chơi phát sáng.

• Sách tranh.

Ví dụ:

Bạn cầm chai bong bóng nhưng chưa thổi ngay.

Khi trẻ nhìn về phía bạn hoặc thể hiện mong muốn tiếp tục chơi, hãy mỉm cười và thổi bong bóng.

Trẻ sẽ dần hiểu rằng giao tiếp với người đối diện giúp mình đạt được điều mình mong muốn.

4. Tạo các tình huống "chờ"

Đừng đáp ứng nhu cầu của trẻ ngay lập tức.

Ví dụ:

• Giữ hộp bánh yêu thích.

• Chờ vài giây.

• Quan sát xem trẻ có:

• Nhìn bạn.

• Chỉ tay.

• Phát âm.

• Mỉm cười.

Ngay khi trẻ có bất kỳ nỗ lực giao tiếp nào, hãy phản hồi tích cực.

Những khoảng "chờ" ngắn này giúp trẻ hiểu rằng giao tiếp là cách hiệu quả để kết nối với người khác.

5. Hát và chơi đối đáp

Những bài hát quen thuộc như:

• Một con vịt.

• Baby Shark.

• Bống bống bang bang.

• Twinkle Twinkle Little Star.

có thể trở thành cơ hội tuyệt vời để tăng giao tiếp mắt.

Hãy:

• Hát chậm.

• Dừng lại ở đoạn trẻ yêu thích.

• Chờ trẻ nhìn hoặc phát tín hiệu muốn nghe tiếp.

Cách này vừa kích thích ngôn ngữ, vừa khuyến khích trẻ chủ động tương tác.

6. Đọc sách tranh cùng trẻ

Khi đọc sách:

• Chỉ vào hình ảnh.

• Thay đổi giọng đọc.

• Thể hiện biểu cảm khuôn mặt.

• Chờ trẻ nhìn bạn trước khi lật trang.

Không cần cố gắng đọc hết cuốn sách.

Điều quan trọng là tạo ra nhiều lượt tương tác qua lại giữa cha mẹ và trẻ.

7. Chơi trò bắt chước

Hãy bắt chước:

• Tiếng động vật.

• Biểu cảm khuôn mặt.

• Động tác tay.

• Âm thanh vui nhộn.

Sau đó chờ xem trẻ có bắt chước lại hay không.

Trò chơi này giúp tăng:

• Chú ý chung.

• Giao tiếp mắt.

• Khả năng quan sát.

• Kỹ năng luân phiên trong giao tiếp.

8. Khen ngợi đúng lúc

Mỗi khi trẻ chủ động nhìn bạn, dù chỉ trong vài giây, hãy phản hồi tích cực.

Ví dụ:

• "Con nhìn mẹ rồi này!"

• "Mẹ rất thích khi con nhìn mẹ."

• "Cảm ơn con."

Không cần thưởng quà liên tục.

Một nụ cười, cái ôm hoặc lời khen chân thành thường mang lại hiệu quả lâu dài hơn.

9. Giảm thời gian sử dụng màn hình

Nếu trẻ dành quá nhiều thời gian cho:

• Điện thoại.

• Máy tính bảng.

• Tivi.

thì cơ hội luyện tập giao tiếp trực tiếp sẽ giảm đi.

Thay vì chỉ xem nội dung trên màn hình, hãy ưu tiên:

• Chơi cùng cha mẹ.

• Hoạt động ngoài trời.

• Đọc sách.

• Chơi đóng vai.

• Các trò chơi tương tác.

Đây là những hoạt động giúp trẻ phát triển đồng thời ngôn ngữ, giao tiếp và kỹ năng xã hội.

Những điều cha mẹ không nên làm

Để tránh tạo áp lực không cần thiết, phụ huynh nên hạn chế những cách can thiệp sau:

❌ Ép trẻ nhìn vào mắt trong thời gian dài.

❌ Giữ đầu hoặc cằm trẻ để buộc trẻ nhìn.

❌ So sánh con với trẻ khác.

❌ Quát mắng khi trẻ không nhìn.

❌ Cho rằng chỉ cần luyện giao tiếp mắt là đủ để cải thiện mọi khó khăn về giao tiếp.

❌ Tự áp dụng các phương pháp chưa được kiểm chứng mà không có sự tư vấn từ chuyên gia.

Khi nào các hoạt động tại nhà chưa đủ?

Các hoạt động trên phù hợp với nhiều trẻ và có thể giúp tăng cơ hội tương tác trong cuộc sống hằng ngày. Tuy nhiên, nếu sau một thời gian trẻ vẫn:

• Hầu như không giao tiếp mắt.

• Không đáp lại khi được gọi tên.

• Không chỉ tay hoặc chia sẻ sự chú ý.

• Chậm nói rõ rệt.

• Ít tương tác với người khác.

• Có các hành vi lặp đi lặp lại hoặc nhiều dấu hiệu phát triển khác.

thì phụ huynh không nên chỉ tiếp tục chờ đợi hoặc tự luyện tập tại nhà.

Một đánh giá phát triển toàn diện sẽ giúp xác định nguyên nhân và xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp với từng trẻ.

Điều mà ALANA luôn khuyến khích phụ huynh không phải là đếm xem con nhìn vào mắt bao nhiêu lần mỗi ngày, mà là quan sát xem con có muốn kết nối với người khác hay không.

Một cái nhìn ngắn đi kèm với nụ cười, một lần quay lại tìm ánh mắt của bố mẹ để chia sẻ niềm vui, hay việc trẻ chủ động nhìn người lớn trước khi yêu cầu giúp đỡ đều là những tín hiệu tích cực của sự phát triển giao tiếp.

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau. Điều quan trọng là tạo cho trẻ một môi trường giàu tương tác, kiên nhẫn đồng hành và tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn khi có nhiều dấu hiệu đáng lo ngại.

Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá phát triển?

Sau khi tìm hiểu về vai trò của giao tiếp mắt, các nguyên nhân khiến trẻ ít giao tiếp mắt và những hoạt động hỗ trợ tại nhà, câu hỏi nhiều phụ huynh quan tâm nhất là:

"Con mình có cần đi đánh giá phát triển không?"

Thực tế, không có một mốc thời gian áp dụng cho mọi trẻ. Quyết định đánh giá nên dựa trên tổng thể các dấu hiệu phát triển, thay vì chỉ dựa vào việc trẻ có giao tiếp mắt hay không.

Điều quan trọng cần nhớ là đánh giá phát triển không đồng nghĩa với chẩn đoán trẻ mắc một rối loạn nào đó. Đây là bước giúp chuyên gia hiểu rõ điểm mạnh, điểm còn hạn chế của trẻ để đưa ra những khuyến nghị phù hợp.

Những mốc phát triển cha mẹ nên lưu ý

Dưới đây là một số mốc phát triển quan trọng. Nếu trẻ chưa đạt được nhiều kỹ năng ở các giai đoạn này hoặc có dấu hiệu thoái lui (mất những kỹ năng đã có), phụ huynh nên trao đổi với chuyên gia.

Trẻ khoảng 12 tháng tuổi

Cha mẹ nên quan sát xem trẻ có:

• Nhìn vào người chăm sóc khi được gọi.

• Cười đáp lại người khác.

• Chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ điều mình quan tâm.

• Bập bẹ nhiều âm thanh khác nhau.

• Biết quay đầu theo hướng chỉ tay hoặc theo tiếng gọi.

• Thích các trò chơi tương tác như ú òa, vỗ tay, chào tạm biệt.

Nếu trẻ rất ít hoặc không có những biểu hiện trên, nên đưa trẻ đi đánh giá sớm thay vì chờ đợi.

Trẻ khoảng 18 tháng tuổi

Ở giai đoạn này, nhiều trẻ đã có thể:

• Hiểu các yêu cầu đơn giản.

• Sử dụng một số từ có nghĩa.

• Chủ động giao tiếp để bày tỏ nhu cầu.

• Chơi tương tác với cha mẹ.

• Duy trì giao tiếp mắt tự nhiên trong lúc chơi.

Nếu trẻ vẫn:

• Ít giao tiếp mắt.

• Chưa nói hoặc rất ít từ.

• Không phản ứng khi gọi tên.

• Không chỉ tay.

• Chủ yếu chơi một mình.

thì phụ huynh nên cân nhắc đưa trẻ đi đánh giá phát triển.

Trẻ khoảng 24 tháng tuổi

Đây là giai đoạn các kỹ năng giao tiếp và xã hội phát triển rất nhanh.

Nhiều trẻ đã có thể:

• Nói các cụm từ ngắn.

• Hiểu và làm theo hướng dẫn gồm hai bước.

• Chơi giả vờ đơn giản.

• Chủ động chia sẻ cảm xúc.

• Tương tác với người lớn và bạn bè.

Nếu trẻ:

• Vẫn rất ít giao tiếp mắt.

• Chậm nói rõ rệt.

• Không thích tương tác.

• Không chia sẻ sự chú ý.

• Có các hành vi lặp đi lặp lại.

thì không nên tiếp tục chờ thêm với hy vọng trẻ sẽ tự cải thiện.

Sau 24 tháng tuổi

Nếu những khó khăn về giao tiếp vẫn kéo dài hoặc ngày càng rõ rệt, việc đánh giá phát triển càng trở nên cần thiết.

Ở giai đoạn này, chuyên gia sẽ xem xét nhiều lĩnh vực như:

• Giao tiếp và ngôn ngữ.

• Tương tác xã hội.

• Khả năng nhận thức.

• Kỹ năng vận động.

• Hành vi.

• Khả năng tự phục vụ.

• Kỹ năng chơi.

Việc đánh giá toàn diện sẽ giúp xác định trẻ có đang phát triển đúng với lứa tuổi hay cần được hỗ trợ ở lĩnh vực nào.

Checklist: Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá?

Nếu trẻ có một hoặc nhiều dấu hiệu dưới đây kéo dài, cha mẹ nên chủ động đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn:

☐ Ít hoặc không giao tiếp mắt trong hầu hết các tình huống.

☐ Không quay đầu khi được gọi tên.

☐ Không chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ.

☐ Không chia sẻ niềm vui với người khác.

☐ Chậm nói hoặc mất những từ đã biết nói.

☐ Ít bắt chước hành động của người khác.

☐ Không thích chơi cùng cha mẹ hoặc bạn bè.

☐ Có các hành vi lặp đi lặp lại kéo dài.

☐ Khó thích nghi với những thay đổi nhỏ trong sinh hoạt.

☐ Cha mẹ có cảm giác con phát triển khác biệt so với trẻ cùng độ tuổi.

Lưu ý: Một dấu hiệu riêng lẻ chưa đủ để kết luận trẻ có rối loạn phát triển. Tuy nhiên, khi có nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện hoặc kéo dài theo thời gian, việc đánh giá sớm sẽ giúp xác định nguyên nhân và đưa ra hướng hỗ trợ phù hợp.

Vì sao không nên chờ trẻ "lớn sẽ tự hết"?

Nhiều phụ huynh lựa chọn chờ thêm vài tháng với suy nghĩ:

• "Con trai thường nói chậm."

• "Lớn lên sẽ tự biết."

• "Ngày xưa bố mẹ cũng thế."

• "Mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau."

Đúng là mỗi trẻ có nhịp phát triển riêng. Tuy nhiên, không nên để những quan niệm này làm trì hoãn việc đánh giá khi trẻ có nhiều dấu hiệu đáng lưu ý.

Trong những năm đầu đời, não bộ phát triển rất mạnh và có khả năng học hỏi, thích nghi cao. Nếu trẻ thực sự gặp khó khăn về giao tiếp, ngôn ngữ hoặc phát triển, việc phát hiện và hỗ trợ trong giai đoạn này thường mang lại hiệu quả tích cực hơn so với khi trẻ đã lớn.

Đánh giá sớm không gây hại cho trẻ. Ngược lại, nếu kết quả cho thấy trẻ phát triển bình thường, cha mẹ sẽ yên tâm hơn và có thêm hướng dẫn để tiếp tục đồng hành cùng con. Nếu trẻ cần hỗ trợ, gia đình cũng có thể bắt đầu can thiệp đúng thời điểm.

Tại ALANA, quá trình đánh giá không nhằm "gắn nhãn" cho trẻ mà hướng tới việc hiểu rõ nhu cầu phát triển của từng bé.

Chuyên gia sẽ quan sát toàn diện nhiều khía cạnh, bao gồm:

• Khả năng giao tiếp bằng lời và không lời.

• Mức độ tương tác với người khác.

• Khả năng chú ý chung.

• Kỹ năng chơi.

• Hành vi.

• Các mốc phát triển theo độ tuổi.

Từ đó, gia đình sẽ nhận được những khuyến nghị phù hợp, có thể là tiếp tục theo dõi, tăng cường hoạt động tương tác tại nhà hoặc xây dựng kế hoạch hỗ trợ chuyên sâu nếu cần.

Trẻ không giao tiếp mắt có chắc chắn bị tự kỷ không?

Không. Đây chỉ là một trong nhiều dấu hiệu cần được đánh giá kết hợp với khả năng giao tiếp, ngôn ngữ, tương tác xã hội, hành vi và các mốc phát triển của trẻ.

Trẻ mấy tháng bắt đầu biết giao tiếp mắt?

Nhiều trẻ bắt đầu nhìn vào khuôn mặt người chăm sóc từ những tuần đầu sau sinh và dần duy trì giao tiếp mắt tốt hơn trong những tháng tiếp theo. Khả năng này tiếp tục phát triển khi trẻ lớn lên.

Có nên ép trẻ nhìn vào mắt khi nói chuyện?

Không. Việc ép buộc có thể khiến trẻ căng thẳng và giảm hứng thú giao tiếp. Thay vào đó, cha mẹ nên tạo các hoạt động vui chơi, đọc sách và trò chuyện để khuyến khích trẻ chủ động giao tiếp mắt.

Trẻ chậm nói có thể ít giao tiếp mắt không?

Có. Một số trẻ chậm nói hoặc chậm phát triển kỹ năng giao tiếp cũng có thể giảm giao tiếp mắt. Tuy nhiên, cần đánh giá toàn diện để xác định nguyên nhân.

Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá phát triển?

Nếu trẻ ít giao tiếp mắt kéo dài và đồng thời có các biểu hiện như không đáp lại khi gọi tên, chậm nói, không chỉ tay, ít tương tác hoặc có hành vi lặp lại, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá.

Kết luận

Trẻ không giao tiếp mắt không phải lúc nào cũng là dấu hiệu của tự kỷ. Đây chỉ là một biểu hiện trong rất nhiều yếu tố cần được xem xét khi đánh giá sự phát triển của trẻ.

Điều cha mẹ cần làm không phải là quá lo lắng trước một dấu hiệu đơn lẻ, mà là quan sát con một cách toàn diện:

• Con có đáp lại khi được gọi tên không?

• Con có muốn chia sẻ niềm vui với người khác không?

• Con có chỉ tay, bắt chước và chơi tương tác không?

• Ngôn ngữ và các kỹ năng khác có phát triển phù hợp với độ tuổi không?

Nếu nhận thấy nhiều dấu hiệu bất thường cùng xuất hiện hoặc những khó khăn kéo dài theo thời gian, hãy chủ động đưa trẻ đi đánh giá. Phát hiện sớm không phải để kết luận một chẩn đoán, mà để mở ra cơ hội hỗ trợ đúng lúc, giúp trẻ phát huy tối đa tiềm năng phát triển của mình.

Bạn đang băn khoăn liệu việc trẻ ít giao tiếp mắt có phải là dấu hiệu đáng lo?

Đừng chỉ dựa vào những thông tin rời rạc trên mạng để tự kết luận. Hãy để chuyên gia đánh giá toàn diện các lĩnh vực phát triển của trẻ và tư vấn hướng hỗ trợ phù hợp.

Đặt lịch đánh giá phát triển tại ALANA: https://alana.edu.vn/kien-thuc để được đồng hành, giải đáp thắc mắc và xây dựng lộ trình hỗ trợ phù hợp với nhu cầu của từng trẻ và từng gia đình.