Vì Sao Trẻ Tự Kỷ Thường Thích Quay Bánh Xe, Xếp Đồ Vật Hoặc Nhìn Vật Chuyển Động?

Một trong những hình ảnh quen thuộc nhất mà các chuyên gia tại Alana Centre cũng như nhiều bậc phụ huynh thường bắt gặp là khoảnh khắc một đứa trẻ say sưa quay bánh của một chiếc ô tô đồ chơi thay vì đẩy nó chạy trên sàn, hoặc cặm cụi xếp những khối gỗ thành một đường thẳng tắp kéo dài từ phòng này sang phòng khác. Nếu ai đó vô tình làm xô lệch hàng đồ vật ấy, trẻ có thể phản ứng vô cùng dữ dội.

Trong mắt những người xung quanh, đây có thể được coi là những trò chơi "kỳ lạ", "vô nghĩa" hoặc thậm chí là dấu hiệu của sự bướng bỉnh. Tuy nhiên, dưới góc độ khoa học của giáo dục đặc biệt và sự đa dạng thần kinh, những hành vi này lại ẩn chứa những thông điệp sâu sắc về cách trẻ tự kỷ (Rối loạn phổ tự kỷ - ASD) cảm nhận và tương tác với thế giới.

Bài viết dưới đây sẽ cung cấp cho cha mẹ và người chăm sóc một cái nhìn chuyên sâu, toàn diện để thấu hiểu thế giới nội tâm của con, từ đó tìm ra phương pháp đồng hành và hỗ trợ con một cách tích cực nhất.

1. Bản Chất Của "Trò Chơi" Lặp Đi Lặp Lại: Khái Niệm Stimming

Trước khi đi sâu vào nguyên nhân, chúng ta cần hiểu đúng về bản chất của những hành vi này. Trong thuật ngữ chuyên môn, việc quay bánh xe, xếp đồ vật hay nhìn chằm chằm vào những vật thể chuyển động (như quạt trần, máy giặt) được xếp vào nhóm hành vi rập khuôn, hay còn gọi là Hành vi tự kích thích (Self-stimulatory behavior – gọi tắt là Stimming).

Thực chất, tất cả con người đều có những hành vi tự kích thích nhất định. Chúng ta rung đùi khi căng thẳng, bấm đầu bút bi khi suy nghĩ, hay cắn móng tay khi lo âu. Đối với những người phát triển điển hình (neurotypical), các hành vi này thường tinh vi, diễn ra trong thời gian ngắn và dễ dàng được kiểm soát để phù hợp với hoàn cảnh xã hội.

Tuy nhiên, đối với trẻ tự kỷ, não bộ của các em được "nối dây" theo một cách khác biệt. Các hành vi tự kích thích ở trẻ tự kỷ thường diễn ra với tần suất cao hơn, cường độ mạnh hơn và đóng vai trò sinh tồn vô cùng quan trọng đối với hệ thần kinh của trẻ. Stimming không phải là một "căn bệnh" cần loại bỏ, mà là một cơ chế đối phó, một công cụ điều hòa tự nhiên mà cơ thể trẻ tự động kích hoạt.

2. Vì Sao Trẻ Lại Đam Mê Quay Bánh Xe Và Xếp Đồ Vật?

Để thực sự bước vào thế giới của con, cha mẹ cần hiểu được chức năng đằng sau mỗi hành vi. Việc quay bánh xe hay xếp đồ vật thường phục vụ 4 mục đích cốt lõi sau đây:

Điều Hòa Rối Loạn Xử Lý Cảm Giác (Sensory Processing)

Phần lớn trẻ tự kỷ đều đi kèm với những khó khăn trong việc xử lý thông tin cảm giác (Sensory Processing Disorder - SPD). Thế giới xung quanh chúng ta là một luồng thông tin hỗn loạn với ánh sáng chói lọi, âm thanh ồn ào, mùi vị phức tạp.

• Khi trẻ bị quá tải cảm giác (Sensory Overload): Việc tập trung cao độ vào một chuyển động duy nhất, lặp đi lặp lại như bánh xe quay vòng giúp trẻ "tắt" đi những tiếng ồn và sự hỗn loạn của môi trường xung quanh. Nó giống như việc bạn đeo tai nghe chống ồn trong một đám đông; vòng quay đều đặn của bánh xe chính là "chiếc tai nghe" làm dịu hệ thần kinh của trẻ.

• Khi trẻ thiếu hụt cảm giác (Under-responsive): Ngược lại, một số trẻ có ngưỡng tiếp nhận cảm giác cao, nghĩa là các em cần những kích thích mạnh mẽ hơn bình thường để cảm nhận được thế giới. Việc nhìn các vật chuyển động liên tục cung cấp nguồn dữ liệu thị giác phong phú, đáp ứng cơn "đói" cảm giác của não bộ.

Nhu Cầu Về Tính Đoán Định Và Sự An Toàn

Thế giới của con người vô cùng phức tạp và khó lường. Cách mọi người nói chuyện, di chuyển, các quy tắc xã hội liên tục thay đổi khiến trẻ tự kỷ thường xuyên rơi vào trạng thái bối rối và bất an.

Trong khi đó, thế giới của các đồ vật lại tuân theo những định luật vật lý bất biến. Một bánh xe khi dùng tay miết sẽ luôn quay theo một hướng nhất định. Những khối gỗ khi được xếp nối tiếp nhau sẽ luôn tạo thành một đường thẳng. Sự lặp đi lặp lại mang tính quy luật này tạo ra một vòng tròn an toàn tuyệt đối. Trẻ cảm thấy mình đang hoàn toàn kiểm soát được môi trường nhỏ bé của mình, từ đó giảm bớt cảm giác hoang mang trước một thế giới rộng lớn khó hiểu.

Sự Tập Trung Đơn Chiều (Monotropism) Và Niềm Vui Tuyệt Đối

Nhiều nghiên cứu về sự đa dạng thần kinh đã chỉ ra rằng, tâm trí của người tự kỷ thường hoạt động theo cơ chế "monotropism" – tức là xu hướng dồn toàn bộ sự chú ý và năng lượng nhận thức vào một số lượng ít các mối quan tâm tại một thời điểm, nhưng với chiều sâu vô cùng lớn.

Khi trẻ say sưa nhìn một chiếc quạt đang quay, trẻ không chỉ nhìn thấy một cái quạt. Các em có thể đang phân tích tốc độ mờ đi của cánh quạt, sự phản chiếu của ánh sáng trên viền kim loại, hay quỹ đạo hình học hoàn hảo của nó. Đối với trẻ, đó là một trải nghiệm thẩm mỹ và trí tuệ mang lại niềm vui sướng và sự thỏa mãn tột độ, tương tự như việc một nghệ sĩ đắm chìm vào bức tranh của mình.

Công Cụ Giao Tiếp Và Thể Hiện Cảm Xúc

Vì nhiều trẻ tự kỷ gặp hạn chế trong ngôn ngữ diễn đạt, hành vi trở thành tiếng nói của các em. Trẻ có thể quay bánh xe thật nhanh khi đang vô cùng phấn khích và vui sướng. Ngược lại, trẻ có thể xếp đồ vật một cách cứng nhắc, nhíu mày và cáu gắt khi ai đó đến gần nếu các em đang cảm thấy mệt mỏi, căng thẳng hoặc không khỏe trong người.

3. Cha Mẹ Nên Nhìn Nhận Và Phản Ứng Ra Sao?

Sai lầm phổ biến nhất của người lớn khi thấy trẻ có các hành vi rập khuôn là ngay lập tức ngăn cản, giật lấy đồ chơi hoặc ép trẻ "phải chơi cho đúng cách". Việc tước đoạt công cụ điều hòa của trẻ một cách đột ngột có thể dẫn đến những cơn hoảng loạn (meltdown) nghiêm trọng, phá vỡ niềm tin của trẻ đối với người chăm sóc.

Các chuyên gia giáo dục đặc biệt tại Alana Centre khuyến nghị các bước tiếp cận sau:

Bước 1: Quan Sát Trìu Mến Và Đánh Giá Chức Năng

Hãy lùi lại một bước và tự hỏi: Hành vi này đang phục vụ mục đích gì cho con lúc này? Con đang vui vẻ, đang mệt mỏi, hay môi trường xung quanh đang quá ồn ào? Nếu hành vi đó không gây nguy hiểm cho trẻ, không làm tổn thương ai và không phá hoại tài sản, hãy cho phép trẻ được làm điều đó để tự xoa dịu bản thân.

Bước 2: Bước Vào Thế Giới Của Con (Chiến Lược Floor-time)

Thay vì kéo con ra khỏi thế giới của con, cha mẹ hãy chủ động bước vào thế giới đó. Kỹ thuật chơi song song (Parallel Play) là một công cụ tuyệt vời. Nếu con đang nằm úp trên mặt sàn để nhìn bánh xe quay, bạn hãy lấy một chiếc xe khác, nằm xuống cạnh con, ở ngang tầm mắt con và cũng quay bánh xe.

Hành động này truyền tải một thông điệp vô giá: "Bố/mẹ hiểu con, bố/mẹ chấp nhận sở thích của con và bố/mẹ muốn chia sẻ niềm vui này cùng con." Sự kết nối này là nền tảng cho mọi quá trình can thiệp và giáo dục sau này.

Bước 3: Mở Rộng Linh Hoạt (Mô Hình RDI)

Khi trẻ đã chấp nhận bạn trong không gian của mình, hãy bắt đầu "nới lỏng" sự cứng nhắc bằng những thay đổi rất nhỏ.

Ví dụ: Nếu con đang xếp những chiếc ô tô thành một đường thẳng, thay vì phá vỡ hàng xe, bạn có thể thử đặt một chú lính nhựa nhỏ đứng cạnh đường xe chạy và tạo ra tiếng "Píp píp, xe nhường đường cho chú lính nhé". Nếu trẻ đang quay bánh xe, bạn có thể thử lấy ngón tay chạm nhẹ để bánh xe dừng lại một giây, mỉm cười tạo âm thanh "Kétttt" rồi lại thả ra cho bánh xe quay tiếp.

Nếu trẻ khó chịu, hãy rút lui về bước 2. Nếu trẻ chú ý và tò mò, bạn đã thành công trong việc tạo ra một chuỗi tương tác hai chiều (back-and-forth interaction) và kéo dãn sự chú ý của con.

4. Phân Biệt Giữa Hành Vi An Toàn Và Hành Vi Cần Can Thiệp

Không phải mọi hành vi tự kích thích đều cần được duy trì vĩnh viễn. Có những ranh giới mà cha mẹ và các nhà giáo dục cần nắm rõ để quyết định khi nào cần áp dụng các biện pháp hỗ trợ chuyên sâu hơn.

Nếu hành vi của con rơi vào cột "Cần hỗ trợ", cha mẹ không nên tự ý xử lý bằng các biện pháp cấm đoán tiêu cực, mà cần tìm đến sự đánh giá của các chuyên gia tâm lý, chuyên gia giáo dục đặc biệt hoặc chuyên gia hoạt động trị liệu (Occupational Therapist) để có phác đồ hỗ trợ phù hợp.

5. Cung Cấp Các Hoạt Động Thay Thế Và Điều Hòa Cảm Giác Tại Nhà

Để giúp trẻ phát triển kỹ năng chơi đa dạng hơn và đáp ứng nhu cầu cảm giác một cách tích cực, cha mẹ có thể thiết kế một "chế độ ăn cảm giác" (Sensory Diet) ngay tại nhà thông qua các hoạt động thay thế:

• Cho trẻ nhu cầu thị giác cao (Thích nhìn vật chuyển động): Sử dụng các loại đồ chơi tạo hiệu ứng thị giác như ống kính vạn hoa, đèn chớp nháy nhiều màu, chai nước chứa kim tuyến (sensory bottles), hoặc các loại đồ chơi lật đật, chong chóng.

• Cho trẻ nhu cầu tiền đình và bản thể: Khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động vận động thô như nhảy bạt nhún (trampoline), chơi xích đu, đu xà, đi xe đạp cân bằng. Các hoạt động này cung cấp lượng lớn thông tin đầu vào cho hệ thần kinh, giúp trẻ giải tỏa năng lượng và dễ dàng tập trung hơn.

• Hoạt động thay thế cho việc xếp đồ vật: Hướng dẫn con chuyển từ việc xếp đồ chơi thành hàng ngang sang việc xếp chồng lên nhau (xây tháp), phân loại đồ vật theo màu sắc, kích thước vào các khay khác nhau, hoặc chơi trò chơi luồn hạt, ghép hình (puzzle) đòi hỏi tư duy logic hơn.

Tóm Lại

Hành trình thấu hiểu một em bé tự kỷ là một hành trình đòi hỏi sự kiên nhẫn, tình yêu thương và sự từ bỏ những định kiến thông thường của người lớn. Việc quay bánh xe, xếp đồ vật hay say sưa ngắm nhìn một chiếc quạt đang quay không phải là sự lệch chuẩn đáng sợ. Đó là cách các em đang nỗ lực hết mình để cân bằng lại bản thân trong một thế giới đôi khi quá ồn ào và choáng ngợp.

Tại Alana Centre, chúng tôi luôn tin rằng giáo dục đặc biệt không phải là việc ép một đứa trẻ phải thay đổi để giống với số đông, mà là việc cung cấp cho trẻ những bộ công cụ để các em phát huy tối đa tiềm năng của mình dựa trên chính sự khác biệt đó. Khi cha mẹ thay đổi góc nhìn từ "muốn sửa chữa" sang "muốn thấu hiểu và kết nối", đó là lúc cánh cửa bước vào thế giới rực rỡ và độc đáo của con thực sự được mở ra.