Một đứa trẻ đang vui vẻ chơi đồ chơi, nhưng chỉ vài phút sau lại khóc lớn, la hét, nằm xuống sàn khi bố mẹ yêu cầu dừng lại. Một đứa trẻ khác có thể hét lên khi không được mua món đồ mình thích, ném đồ khi người lớn không hiểu mình muốn gì hoặc phản ứng dữ dội mỗi khi phải thay đổi một hoạt động quen thuộc.

Những tình huống như vậy không hiếm gặp trong cuộc sống gia đình. Khi hành vi lặp lại nhiều lần, cha mẹ rất dễ gọi đó là “ăn vạ”, “bướng”, “khó bảo” hoặc cho rằng trẻ đang cố tình chống đối.

Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung vào việc làm cho trẻ ngừng khóc hoặc ngừng la hét, chúng ta có thể bỏ qua một điều quan trọng hơn: hành vi ấy đang nói lên điều gì?

Với nhiều trẻ, đặc biệt là những trẻ gặp khó khăn về giao tiếp, điều chỉnh cảm xúc hoặc thích nghi với môi trường, la hét và ăn vạ đôi khi không phải là vấn đề nằm ở “tính cách”. Đó có thể là cách trẻ phản ứng khi chưa biết làm thế nào để thể hiện một nhu cầu, xử lý một cảm xúc hoặc đối phó với một tình huống quá khó đối với mình.

Khi tiếng la hét trở thành cách trẻ “nói” điều mình cần

Hãy thử hình dung một đứa trẻ muốn lấy chiếc ô tô đang ở trên cao. Trẻ với tay nhưng không lấy được. Trẻ nhìn mẹ, kéo tay mẹ rồi bắt đầu khóc. Khi mẹ chưa hiểu, tiếng khóc lớn dần thành tiếng hét.

Nếu nhìn vào hành vi cuối cùng, chúng ta có thể thấy một đứa trẻ đang la hét vì không được đáp ứng. Nhưng nếu quay lại từ đầu, câu chuyện có thể hoàn toàn khác.

Trẻ muốn một món đồ nhưng chưa biết cách yêu cầu sự giúp đỡ.

Đây là một trong những nguyên nhân quan trọng cần được xem xét khi trẻ thường xuyên la hét hoặc “ăn vạ”. Trẻ có nhu cầu nhưng chưa có phương thức giao tiếp phù hợp để truyền đạt nhu cầu đó.

Không phải trẻ nào cũng có thể dễ dàng nói “Mẹ lấy giúp con”, “Con muốn cái này” hay “Con không muốn làm”. Một số trẻ có vốn từ hạn chế, một số trẻ khó sử dụng ngôn ngữ trong tình huống thực tế, trong khi những trẻ khác có thể nói được nhưng vẫn gặp khó khăn khi phải sử dụng lời nói để giải quyết một vấn đề.

Khi khả năng giao tiếp chưa đáp ứng được nhu cầu, hành vi có thể trở thành phương tiện thay thế cho lời nói.

Trẻ khóc để yêu cầu. Trẻ kéo tay để dẫn người lớn đến nơi mình muốn. Trẻ ném đồ khi không biết cách từ chối. Trẻ la hét khi muốn một điều gì đó nhưng người lớn không hiểu.

Vì vậy, câu hỏi “Làm thế nào để trẻ hết la hét?” đôi khi cần được thay bằng câu hỏi sâu hơn: “Trẻ có đang có một cách giao tiếp khác để thể hiện điều mình muốn hay không?”

Có những lúc trẻ không chống đối, mà đang thất vọng

Không phải tất cả hành vi la hét đều xuất phát từ khó khăn giao tiếp. Một nguyên nhân khác rất thường gặp là trẻ chưa có đủ kỹ năng điều chỉnh cảm xúc.

Trẻ có thể rất muốn tiếp tục chơi nhưng đến giờ phải đi ngủ. Trẻ muốn xem thêm một chương trình nhưng bố mẹ tắt tivi. Trẻ muốn được mua một món đồ nhưng câu trả lời là “không”. Trẻ muốn mẹ ở lại nhưng mẹ phải rời đi.

Với người lớn, đây có thể chỉ là những giới hạn bình thường trong cuộc sống. Nhưng với trẻ, đặc biệt khi khả năng chịu đựng sự thất vọng còn hạn chế, cảm xúc có thể tăng lên rất nhanh.

Trẻ chưa chắc đã biết cách nói:

“Con buồn vì phải dừng lại.”

“Con muốn chơi thêm một chút.”

“Con không thích việc này.”

“Con đang rất tức giận.”

Thay vào đó, cảm xúc được thể hiện bằng khóc, hét, nằm xuống sàn hoặc chống đối.

Điều này không có nghĩa là người lớn phải đáp ứng mọi mong muốn của trẻ. Hiểu cảm xúc không đồng nghĩa với việc chiều theo hành vi. Điều quan trọng là người lớn nhận ra rằng trẻ có thể đang thiếu kỹ năng để xử lý sự thất vọng, từ đó hỗ trợ trẻ học một cách phản ứng phù hợp hơn.

Khi một thay đổi nhỏ lại trở thành vấn đề rất lớn

Có những trẻ phản ứng mạnh không phải vì bị từ chối một món đồ, mà vì một điều quen thuộc đột nhiên thay đổi.

Đang chơi thì phải dừng lại. Đường đến trường hôm nay khác mọi ngày. Một món đồ thường đặt ở vị trí quen thuộc lại bị chuyển đi. Một hoạt động được thay đổi mà không có sự chuẩn bị trước.

Những thay đổi này có thể rất nhỏ đối với người lớn nhưng lại tạo ra khó khăn đáng kể đối với một số trẻ.

Khi trẻ chưa có khả năng thích nghi tốt với sự thay đổi, phản ứng có thể xuất hiện dưới dạng khóc, la hét, chống đối hoặc bùng nổ cảm xúc.

Trong những trường hợp này, việc liên tục nói “Có gì đâu mà khóc” thường không giúp trẻ thích nghi tốt hơn. Trẻ cần được hỗ trợ để hiểu điều gì sắp xảy ra, biết trước sự chuyển đổi và từng bước hình thành khả năng chuyển từ hoạt động này sang hoạt động khác.

Đôi khi môi trường xung quanh mới là nguyên nhân

Một đứa trẻ đang la hét ở trung tâm thương mại có thể không phải đang đòi mua đồ.

Có thể trẻ đã phải chịu tiếng ồn trong một thời gian dài. Có quá nhiều người xung quanh. Ánh sáng, âm thanh và các hoạt động diễn ra đồng thời khiến trẻ khó chịu. Trẻ đã mệt nhưng vẫn phải tiếp tục di chuyển.

Nếu chỉ quan sát khoảnh khắc cuối cùng, người lớn có thể nghĩ rằng trẻ đột nhiên “ăn vạ”. Nhưng nếu quan sát toàn bộ diễn biến trước đó, chúng ta có thể nhận thấy những dấu hiệu cho thấy trẻ đã bắt đầu quá tải.

Với một số trẻ, đặc biệt những trẻ có khó khăn trong xử lý thông tin giác quan, môi trường có thể là một yếu tố quan trọng dẫn đến hành vi khó.

Khi đó, điều cần làm không chỉ là yêu cầu trẻ bình tĩnh mà còn phải xem xét liệu môi trường có đang vượt quá khả năng thích nghi của trẻ hay không.

Đừng bỏ qua những yếu tố rất đơn giản: đói, mệt và thiếu ngủ

Có những ngày trẻ dễ cáu gắt hơn bình thường chỉ vì đã quá mệt.

Trẻ đói, thiếu ngủ, phải tham gia quá nhiều hoạt động hoặc đang cảm thấy khó chịu trong người có thể có ngưỡng chịu đựng thấp hơn. Một yêu cầu vốn vẫn chấp nhận được vào ngày hôm trước hôm nay lại có thể khiến trẻ bật khóc hoặc la hét.

Điều này nhắc phụ huynh rằng hành vi của trẻ không tồn tại độc lập.

Muốn hiểu một hành vi, cần nhìn cả bối cảnh trước khi hành vi xảy ra.

Trẻ đã ngủ đủ chưa? Đã ăn chưa? Hôm nay có quá nhiều hoạt động không? Có điều gì khác thường xảy ra không? Trẻ đã phải chờ đợi quá lâu chưa?

Những câu hỏi tưởng như rất đơn giản đôi khi lại giúp giải thích một phần đáng kể sự thay đổi trong hành vi của trẻ.

Vì sao càng la hét, trẻ có thể càng la hét nhiều hơn?

Một tình huống rất quen thuộc trong gia đình là trẻ muốn điện thoại. Bố mẹ từ chối. Trẻ bắt đầu khóc. Khi bố mẹ vẫn không đồng ý, trẻ la hét lớn hơn. Cuối cùng, vì quá mệt hoặc lo trẻ làm phiền người khác, bố mẹ đưa điện thoại cho trẻ.

Vấn đề không nằm ở việc bố mẹ “chiều con” trong một lần duy nhất. Điều đáng lưu ý là nếu mô hình này lặp đi lặp lại, trẻ có thể học được rằng la hét là một cách hiệu quả để đạt được điều mình muốn.

Đây là một khía cạnh quan trọng trong phân tích hành vi.

Một hành vi có xu hướng tiếp tục nếu nó thường xuyên đem lại một kết quả mà trẻ mong muốn. Vì vậy, khi tìm hiểu hành vi la hét, chuyên môn không chỉ quan tâm đến việc trẻ đã làm gì, mà còn xem xét điều gì xảy ra trước và sau hành vi.

Trẻ la hét để có được đồ vật? Để thoát khỏi một yêu cầu? Để nhận được sự chú ý? Để được rời khỏi một môi trường khiến trẻ khó chịu?

Cùng là tiếng hét nhưng chức năng của hành vi có thể khác nhau.

Và nếu chức năng khác nhau, cách hỗ trợ cũng không thể giống nhau.

Điều trẻ cần có thể không phải là một lời trách mắng, mà là một kỹ năng thay thế

Nếu trẻ thường la hét vì muốn được giúp, việc yêu cầu “Không được hét” sẽ chưa giải quyết được nhu cầu giao tiếp của trẻ.

Trẻ cần được dạy một cách khác để yêu cầu:

“Giúp con.”

“Con muốn cái này.”

“Mở giúp con.”

“Con không làm được.”

Tương tự, nếu trẻ thường la hét để từ chối, trẻ có thể cần học cách nói hoặc sử dụng một tín hiệu phù hợp như:

“Không.”

“Con không muốn.”

“Dừng lại.”

“Con muốn nghỉ.”

Đây chính là vai trò của giao tiếp chức năng: giúp trẻ có một phương thức giao tiếp phù hợp để đạt được mục đích trong những tình huống thực tế.

Khi trẻ biết cách yêu cầu, từ chối, lựa chọn, yêu cầu trợ giúp hoặc thể hiện cảm xúc, nhu cầu sử dụng hành vi khó để truyền đạt thông điệp có thể giảm xuống.

Cha mẹ nên làm gì khi trẻ đang la hét?

Khi trẻ đã bùng nổ cảm xúc, điều quan trọng nhất không phải là giảng giải thật nhiều.

Ở thời điểm đó, trẻ có thể đang rất khó khăn trong việc tiếp nhận lời nói và kiểm soát phản ứng của mình. Người lớn nên giữ giọng bình tĩnh, giảm những kích thích không cần thiết và đảm bảo an toàn cho trẻ cũng như những người xung quanh.

Nếu có thể xác định nhu cầu của trẻ, hãy sử dụng những câu ngắn, rõ ràng và phù hợp với khả năng giao tiếp của trẻ.

Sau khi trẻ đã bình tĩnh, đó mới là thời điểm thích hợp để dạy lại kỹ năng.

Ví dụ, nếu trẻ vừa la hét vì muốn uống nước, thay vì chỉ nói “Lần sau không được hét”, phụ huynh có thể hướng dẫn trẻ cách yêu cầu nước bằng lời nói, cử chỉ hoặc hình thức giao tiếp phù hợp với khả năng của trẻ.

Mục tiêu không phải đơn giản là làm cho trẻ im lặng, mà là giúp trẻ có một cách tốt hơn để nói cho người khác biết mình cần gì.

Khi nào hành vi la hét, ăn vạ cần được đánh giá chuyên môn?

Những cơn khóc hoặc phản ứng mạnh đôi khi là một phần bình thường trong quá trình phát triển của trẻ. Tuy nhiên, nếu hành vi xảy ra với tần suất cao, kéo dài, ngày càng nghiêm trọng hoặc ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt của gia đình, phụ huynh không nên chỉ xem đó là một giai đoạn “bướng bỉnh”.

Đặc biệt, cha mẹ nên cân nhắc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn khi trẻ thường xuyên la hét kèm theo khó khăn rõ rệt về giao tiếp, tương tác, thích nghi, điều chỉnh cảm xúc; hoặc khi trẻ có hành vi đánh, cắn, tự làm đau bản thân, làm người khác bị thương.

Một đánh giá phù hợp có thể giúp làm rõ yếu tố nào đang kích hoạt hành vi, hành vi đang mang lại kết quả gì cho trẻ và trẻ đang thiếu kỹ năng nào.

Từ đó, gia đình có thể xây dựng cách hỗ trợ cụ thể thay vì liên tục thử những phương pháp khác nhau mà không biết phương pháp nào thực sự phù hợp.

Đằng sau một hành vi khó có thể là một nhu cầu chưa được nói thành lời

Trẻ la hét không phải lúc nào cũng là trẻ “hư”. Trẻ ăn vạ cũng không phải lúc nào cũng đang cố tình chống đối người lớn.

Đôi khi, phía sau tiếng hét là một đứa trẻ không biết cách yêu cầu.

Phía sau một cơn khóc có thể là một đứa trẻ không biết cách diễn đạt sự thất vọng.

Phía sau hành vi chống đối có thể là một đứa trẻ đang gặp khó khăn với thay đổi hoặc quá tải bởi môi trường.

Và phía sau một hành vi lặp đi lặp lại có thể là một cách giao tiếp mà trẻ đã học được vì nó từng mang lại kết quả.

Khi cha mẹ thay đổi góc nhìn từ “Làm sao để con hết ăn vạ?” sang “Hành vi này đang có ý nghĩa gì với con?”, chúng ta bắt đầu nhìn thấy vấn đề ở một tầng sâu hơn.

Không phải để dung túng hành vi khó, mà để hiểu đúng nguyên nhân và giúp trẻ phát triển một cách giao tiếp, điều chỉnh cảm xúc và phản ứng phù hợp hơn.

Nếu trẻ thường xuyên la hét, ăn vạ hoặc bùng nổ cảm xúc và gia đình chưa xác định được nguyên nhân phía sau hành vi, ALANA có thể đồng hành cùng phụ huynh trong quá trình quan sát, phân tích và xây dựng hướng hỗ trợ phù hợp với từng trẻ.

👉 Đăng ký ( https://alana.edu.vn/lien-he ) tư vấn hành vi cùng ALANA để được hướng dẫn cụ thể cho tình huống của con