Có những lúc trẻ chỉ vì một việc rất nhỏ như không được mua món đồ mình thích, phải dừng chơi để đi ngủ, bị em lấy đồ chơi hoặc không làm được điều mình muốn mà lập tức khóc lớn, la hét, cáu giận, ném đồ hoặc thậm chí đánh người khác. Khi những phản ứng này lặp đi lặp lại, nhiều phụ huynh bắt đầu lo lắng và tự hỏi: “Tại sao con lại khó kiểm soát cảm xúc như vậy?”

Trong thực tế, trẻ khó kiểm soát cảm xúc không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với trẻ bướng bỉnh, hư hay cố tình chống đối cha mẹ. Khả năng nhận biết, diễn đạt và điều chỉnh cảm xúc là một nhóm kỹ năng cần được phát triển theo thời gian. Một số trẻ cần nhiều sự hỗ trợ hơn để học cách bình tĩnh, chờ đợi, chấp nhận thất vọng và lựa chọn cách phản ứng phù hợp.

Điều quan trọng là cha mẹ không chỉ tìm cách làm cho trẻ “ngừng khóc” hoặc “ngừng nổi giận”, mà cần hiểu điều gì đang xảy ra phía sau hành vi và từng bước giúp trẻ hình thành kỹ năng điều chỉnh cảm xúc.

Trẻ khó kiểm soát cảm xúc là gì?

Cảm xúc mạnh là một phần bình thường trong quá trình phát triển của trẻ. Trẻ có thể tức giận khi bị từ chối, buồn khi phải chia tay, thất vọng khi không đạt được điều mình muốn hoặc sợ hãi trước một tình huống mới.

Vấn đề đáng quan tâm hơn khi trẻ thường xuyên gặp khó khăn trong việc điều chỉnh cảm xúc, khiến phản ứng trở nên quá mạnh, kéo dài hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.

Một trẻ khó kiểm soát cảm xúc có thể có những biểu hiện như thường xuyên cáu giận, khó bình tĩnh sau khi tức giận, dễ khóc, la hét, phản ứng dữ dội khi bị từ chối hoặc thay đổi hoạt động. Một số trẻ có thể ném đồ, đánh người, đẩy người khác hoặc có hành vi gây nguy hiểm khi cảm xúc lên quá cao.

Điều cha mẹ cần quan sát không chỉ là trẻ làm gì, mà còn là:

• Cơn bùng nổ xảy ra trong hoàn cảnh nào?

• Điều gì thường kích hoạt phản ứng của trẻ?

• Cơn kéo dài bao lâu?

• Trẻ có thể tự bình tĩnh hay cần người lớn hỗ trợ?

• Sau khi bình tĩnh, trẻ có hiểu chuyện gì vừa xảy ra không?

• Những phản ứng này ảnh hưởng thế nào đến gia đình, trường học và các mối quan hệ?

Những thông tin này sẽ giúp cha mẹ nhìn nhận vấn đề chính xác hơn thay vì chỉ kết luận rằng “con quá bướng”.

Vì sao trẻ có thể khó kiểm soát cảm xúc?

Khả năng điều chỉnh cảm xúc của trẻ vẫn đang phát triển

Trẻ nhỏ chưa có đầy đủ khả năng kiểm soát cảm xúc như người trưởng thành. Khi thất vọng hoặc tức giận, cảm xúc có thể tăng rất nhanh trong khi khả năng dừng lại, suy nghĩ và lựa chọn cách phản ứng vẫn còn hạn chế.

Vì vậy, câu nói “Con phải bình tĩnh đi!” đôi khi không giúp trẻ bình tĩnh ngay. Trẻ có thể chưa biết phải bình tĩnh bằng cách nào.

Đây chính là lý do cha mẹ cần xem điều chỉnh cảm xúc như một kỹ năng cần được dạy và luyện tập, thay vì chỉ là một yêu cầu về sự ngoan ngoãn.

Trẻ chưa biết gọi tên cảm xúc

Một đứa trẻ chưa biết nói “con đang thất vọng”, “con đang tức giận” hoặc “con thấy quá khó chịu” có thể thể hiện cảm xúc bằng hành vi.

Thay vì nói:

“Con không thích việc này.”

Trẻ có thể hét lên.

Thay vì nói:

“Con cần thêm thời gian để chuyển sang hoạt động khác.”

Trẻ có thể khóc hoặc chống đối.

Khi trẻ có vốn từ cảm xúc hạn chế, hành vi đôi khi trở thành cách duy nhất để trẻ truyền đạt điều mình đang trải qua.

Trẻ bị quá tải

Đói, mệt, thiếu ngủ, môi trường quá ồn, lịch sinh hoạt thay đổi hoặc phải xử lý quá nhiều yêu cầu cùng lúc đều có thể khiến khả năng tự điều chỉnh của trẻ giảm xuống.

Một yêu cầu vốn rất đơn giản vào buổi sáng có thể trở thành “giọt nước tràn ly” vào cuối ngày khi trẻ đã quá mệt.

Trẻ gặp khó khăn trong việc chờ đợi và kiểm soát xung động

Một số trẻ phản ứng rất nhanh trước mong muốn hoặc cảm xúc của mình. Trẻ muốn một thứ gì đó và muốn ngay lập tức; khi bị từ chối, phản ứng có thể bùng lên trước khi trẻ kịp suy nghĩ.

Trong những trường hợp này, cha mẹ cần giúp trẻ luyện dần khả năng dừng lại – suy nghĩ – lựa chọn, thay vì chỉ yêu cầu trẻ “đừng làm như vậy”.

Một số khó khăn phát triển hoặc tâm lý có thể đi kèm

Khó khăn trong điều chỉnh cảm xúc có thể xuất hiện cùng nhiều đặc điểm hoặc khó khăn khác nhau, chẳng hạn khó khăn về chú ý, kiểm soát xung động, giao tiếp, tương tác xã hội hoặc khả năng thích nghi với thay đổi.

Điều này không có nghĩa mọi trẻ hay cáu giận đều có một rối loạn phát triển hay vấn đề tâm lý. Tuy nhiên, nếu các biểu hiện kéo dài, xảy ra với tần suất cao và ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống của trẻ, phụ huynh nên cân nhắc tìm kiếm đánh giá chuyên môn để hiểu rõ hơn nhu cầu của con.

Những dấu hiệu cha mẹ nên quan sát ở trẻ

Mỗi trẻ có cách thể hiện cảm xúc khác nhau. Tuy nhiên, phụ huynh có thể đặc biệt chú ý nếu trẻ thường xuyên:

• Cáu giận hoặc nổi nóng vì những nguyên nhân rất nhỏ.

• Khóc, la hét hoặc phản ứng dữ dội khi bị từ chối.

• Khó chuyển từ hoạt động yêu thích sang hoạt động khác.

• Khó bình tĩnh dù sự việc đã kết thúc.

• Ném đồ, đập phá hoặc đánh người khi tức giận.

• Khó diễn đạt điều mình muốn bằng lời.

• Phản ứng mạnh trước những thay đổi trong lịch trình.

• Sau cơn bùng nổ vẫn rất khó quay lại hoạt động bình thường.

• Những cơn bùng nổ ảnh hưởng đến việc học, vui chơi hoặc các mối quan hệ.

Một điều quan trọng là cha mẹ không nên chỉ đếm số lần trẻ nổi nóng. Bối cảnh, mức độ, thời gian kéo dài và ảnh hưởng của hành vi cũng rất đáng được quan tâm.

Khi trẻ đang bùng nổ cảm xúc, phụ huynh nên làm gì?

Đây thường là thời điểm cha mẹ cảm thấy bất lực nhất.

Trẻ đang khóc. Trẻ la hét. Có thể trẻ không nghe bất kỳ lời giải thích nào. Cha mẹ càng nói, trẻ càng kích động.

Trong tình huống này, nguyên tắc quan trọng là:

Đừng cố dạy trẻ khi trẻ đang ở đỉnh điểm của cảm xúc.

Thay vào đó, hãy ưu tiên giúp trẻ trở lại trạng thái đủ bình tĩnh để có thể tiếp nhận lời nói và hướng dẫn.

Bước 1: Cha mẹ giữ bình tĩnh trước

Đây là bước khó nhưng rất quan trọng.

Khi trẻ hét lớn, người lớn rất dễ phản ứng bằng cách hét to hơn:

“Nín ngay!”

“Con có nghe mẹ nói không?”

“Con hư quá rồi!”

Nhưng giọng nói lớn, biểu cảm căng thẳng và quá nhiều lời có thể khiến trẻ càng khó điều chỉnh.

Cha mẹ nên nói chậm, ngắn và rõ ràng. Không cần giải thích dài dòng.

Có thể chỉ cần:

“Mẹ biết con đang rất tức giận.”

“Mẹ ở đây.”

“Mình sẽ nói chuyện khi con bình tĩnh hơn.”

Bước 2: Đảm bảo an toàn

Nếu trẻ đang đánh người, ném đồ vật hoặc có hành vi có thể gây thương tích, ưu tiên đầu tiên là đảm bảo an toàn cho trẻ và những người xung quanh.

Cha mẹ có thể nhẹ nhàng ngăn hành vi nguy hiểm và đặt giới hạn rõ ràng:

“Con có thể tức giận. Nhưng con không được đánh người.”

Điều này giúp trẻ hiểu rằng cảm xúc được chấp nhận nhưng mọi hành vi đều không phải là lựa chọn phù hợp.

Không cần tranh luận dài trong lúc trẻ đang mất kiểm soát.

Bước 3: Công nhận cảm xúc, không đồng nghĩa với chiều theo mọi yêu cầu

Công nhận cảm xúc không có nghĩa là cha mẹ phải đồng ý với tất cả những gì trẻ muốn.

Ví dụ, trẻ khóc vì muốn tiếp tục xem điện thoại.

Cha mẹ có thể nói:

“Mẹ biết con rất muốn xem tiếp.”

nhưng vẫn giữ giới hạn:

“Đến giờ rồi, mình sẽ tắt.”

Đây là sự khác biệt quan trọng giữa đồng cảm với cảm xúc và nhượng bộ trước hành vi.

Trẻ có thể thất vọng. Trẻ có thể khóc. Nhưng trẻ vẫn có thể học được rằng thất vọng là một cảm xúc có thể trải qua mà không cần thay đổi mọi giới hạn của gia đình.

Bước 4: Giảm lời nói và giảm kích thích

Khi cảm xúc đang quá cao, trẻ có thể khó tiếp nhận một chuỗi hướng dẫn dài.

Thay vì:

“Mẹ đã nói với con bao nhiêu lần rồi, con phải hiểu là bây giờ chúng ta phải đi về, nếu con cứ như thế này thì lần sau mẹ sẽ không cho con đi nữa…”

hãy rút ngắn:

“Đã đến lúc về.”

“Con đang buồn.”

“Mẹ sẽ giúp con.”

Ba câu ngắn có thể hiệu quả hơn một đoạn giải thích dài.

Nếu môi trường đang quá ồn, cha mẹ có thể đưa trẻ đến một nơi yên tĩnh hơn nếu điều đó phù hợp và an toàn.

Bước 5: Cho trẻ một lựa chọn đơn giản

Khi trẻ bắt đầu giảm cường độ cảm xúc, những lựa chọn nhỏ có thể giúp trẻ lấy lại cảm giác kiểm soát.

Ví dụ:

“Con muốn ngồi đây hay sang ghế kia?”

“Con muốn uống nước trước hay ngồi với mẹ trước?”

Không nên đưa quá nhiều lựa chọn. Hai phương án đơn giản thường là đủ.

Cha mẹ nên nói gì khi trẻ đang tức giận?

Ngôn ngữ của người lớn có ảnh hưởng lớn đến cách trẻ dần học cách gọi tên và xử lý cảm xúc.

Một số câu cha mẹ có thể sử dụng:

“Mẹ thấy con đang rất tức giận.”

“Con không thích điều này đúng không?”

“Con có thể buồn. Mẹ vẫn ở đây.”

“Mẹ sẽ giúp con bình tĩnh.”

“Con được phép tức giận, nhưng không được đánh.”

“Khi con sẵn sàng nói, mẹ sẽ nghe.”

Những câu nói này không làm cảm xúc của trẻ biến mất ngay lập tức. Mục tiêu là giúp trẻ dần hình thành mối liên hệ:

Cảm xúc → gọi tên → được thấu hiểu → có giới hạn → tìm cách phản ứng phù hợp.

Những câu cha mẹ nên hạn chế

Một số câu nói xuất phát từ sự mệt mỏi hoặc bất lực nhưng có thể khiến trẻ cảm thấy cảm xúc của mình bị phủ nhận:

“Có gì đâu mà khóc!”

“Nín ngay!”

“Con hư quá!”

“Lớn rồi mà còn ăn vạ!”

“Nhìn bạn kia đi, có ai như con đâu!”

“Cứ khóc đi, mẹ mặc kệ!”

Thay vì tập trung vào việc khiến trẻ xấu hổ vì cảm xúc của mình, cha mẹ nên giúp trẻ hiểu rằng cảm xúc có thể được chấp nhận nhưng cần học cách thể hiện phù hợp.

Sau khi trẻ bình tĩnh, cha mẹ nên làm gì?

Đây mới là thời điểm thích hợp để dạy trẻ.

Khi trẻ đã trở lại trạng thái ổn định, cha mẹ có thể cùng trẻ nhìn lại tình huống mà không phán xét.

Ví dụ:

“Lúc nãy con rất tức giận vì em lấy đồ chơi của con.”

Sau đó hỏi:

“Khi tức giận, con đã làm gì?”

Tiếp theo:

“Lần sau nếu chuyện này xảy ra, mình có thể làm gì khác?”

Cha mẹ có thể đưa ra một vài phương án:

• Nói bằng lời.

• Nhờ người lớn hỗ trợ.

• Đi ra chỗ khác để bình tĩnh.

• Hít thở chậm.

• Chờ một khoảng thời gian.

• Sử dụng câu nói đã được luyện tập trước.

Điều quan trọng là không biến cuộc trò chuyện sau cơn bùng nổ thành một phiên chất vấn hoặc trách phạt.

Mục tiêu là giúp trẻ học được một kỹ năng mới.

Làm thế nào để giúp trẻ hình thành kỹ năng điều chỉnh cảm xúc?

Khả năng kiểm soát cảm xúc không thể hình thành chỉ sau một vài lần nhắc nhở. Trẻ cần được luyện tập trong những lúc bình tĩnh.

Dạy trẻ gọi tên cảm xúc

Cha mẹ có thể bắt đầu từ những cảm xúc cơ bản:

• Vui

• Buồn

• Tức giận

• Sợ

• Lo lắng

• Thất vọng

• Xấu hổ

• Hào hứng

Khi trẻ đã quen với việc gọi tên cảm xúc, cha mẹ có thể mở rộng:

“Con đang tức giận hay thất vọng?”

Việc phân biệt cảm xúc giúp trẻ dần có ngôn ngữ để diễn đạt điều đang xảy ra bên trong mình.

Giúp trẻ nhận biết tín hiệu của cơ thể

Cảm xúc thường đi kèm những thay đổi về cơ thể.

Khi tức giận, trẻ có thể cảm thấy:

• Tim đập nhanh.

• Mặt nóng.

• Tay nắm chặt.

• Muốn hét.

• Muốn đánh hoặc ném đồ.

Cha mẹ có thể giúp trẻ nhận diện những dấu hiệu này khi trẻ đang bình tĩnh:

“Khi con bắt đầu thấy tay nắm chặt và người nóng lên, đó có thể là lúc mình cần dừng lại.”

Đây là nền tảng để trẻ nhận biết cảm xúc trước khi cảm xúc đạt đến mức bùng nổ.

Xây dựng một “góc bình tĩnh”

Một không gian nhỏ, yên tĩnh với vài vật dụng quen thuộc có thể trở thành nơi trẻ học cách điều chỉnh cảm xúc.

Điều quan trọng là không biến nơi này thành nơi phạt.

Cha mẹ có thể nói:

“Đây là chỗ để mình nghỉ khi cảm xúc quá lớn.”

Khi trẻ bình tĩnh, cha mẹ có thể cùng trẻ thực hành sử dụng không gian này.

Luyện tập khi trẻ đang vui vẻ

Đừng đợi đến lúc trẻ nổi nóng mới bắt đầu dạy cách hít thở, đếm số hoặc xin trợ giúp.

Hãy luyện tập trong những thời điểm bình thường.

Ví dụ:

“Mình thử hít vào chậm… rồi thở ra chậm nhé.”

Khi kỹ năng đã được luyện tập nhiều lần, khả năng trẻ sử dụng nó trong một tình huống khó khăn sẽ tốt hơn.

Một số sai lầm phụ huynh thường gặp

Chỉ tập trung vào hành vi

Nếu cha mẹ chỉ nói:

“Không được đánh!”

trẻ có thể biết điều gì không được làm nhưng vẫn không biết mình nên làm gì thay thế.

Vì vậy, sau khi đặt giới hạn, hãy dạy hành vi thay thế:

“Không đánh. Con có thể nói: ‘Con đang tức giận’.”

Nhượng bộ để trẻ ngừng khóc

Nếu mỗi lần trẻ khóc lớn, người lớn đều thay đổi quyết định, trẻ có thể dần hình thành mối liên hệ giữa hành vi bùng nổ và việc đạt được điều mình muốn.

Điều này không có nghĩa cha mẹ phải mặc kệ trẻ khóc. Cha mẹ có thể đồng cảm và ở bên trẻ nhưng vẫn giữ giới hạn phù hợp.

Trừng phạt ngay trong lúc trẻ mất kiểm soát

Khi trẻ đang ở đỉnh điểm cảm xúc, việc đe dọa hoặc trừng phạt thường khó giúp trẻ học được kỹ năng điều chỉnh cảm xúc.

Trước hết hãy giúp trẻ bình tĩnh. Sau đó mới nói về giới hạn, hậu quả và cách sửa chữa nếu có hành vi không phù hợp.

So sánh trẻ với người khác

“Em con có bao giờ như thế đâu.”

“Bạn kia ngoan hơn con nhiều.”

Những câu nói này hiếm khi dạy được trẻ cách điều chỉnh cảm xúc. Ngược lại, trẻ có thể cảm thấy mình “có vấn đề” hoặc không được cha mẹ chấp nhận.

Hãy tập trung vào chính trẻ:

“Lần trước con đã hét rất lâu. Hôm nay con đã biết nói với mẹ rằng con tức giận.”

Đó mới là tiến bộ mà cha mẹ cần ghi nhận.

Khi nào phụ huynh nên tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn?

Không phải mọi cơn cáu giận đều là dấu hiệu đáng lo. Trẻ nào cũng có những thời điểm khó chịu, thất vọng hoặc bùng nổ cảm xúc.

Tuy nhiên, phụ huynh nên cân nhắc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn nếu những biểu hiện:

• Xảy ra thường xuyên và kéo dài.

• Có cường độ rất mạnh so với tình huống.

• Làm ảnh hưởng đáng kể đến học tập hoặc sinh hoạt.

• Khiến trẻ khó duy trì các mối quan hệ với người khác.

• Đi kèm hành vi gây thương tích cho bản thân hoặc người xung quanh.

• Trẻ rất khó phục hồi sau những cơn bùng nổ.

• Xuất hiện cùng những khó khăn đáng kể về giao tiếp, chú ý, tương tác hoặc thích nghi.

• Khiến gia đình thường xuyên rơi vào tình trạng căng thẳng và không biết phải hỗ trợ trẻ như thế nào.

Trong những trường hợp này, đánh giá chuyên môn có thể giúp phụ huynh hiểu rõ hơn điều gì đang đứng phía sau hành vi của trẻ và trẻ cần được hỗ trợ ở kỹ năng nào.

Điều trẻ cần không chỉ là “ngoan hơn”

Khi một đứa trẻ thường xuyên khóc, cáu giận hoặc bùng nổ cảm xúc, điều đầu tiên người lớn nhìn thấy thường là hành vi.

Nhưng phía sau hành vi đó có thể là một đứa trẻ đang thất vọng, quá tải, không biết diễn đạt nhu cầu hoặc chưa có đủ kỹ năng để điều chỉnh cảm xúc.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi:

“Làm sao để con không ăn vạ nữa?”

cha mẹ có thể bắt đầu bằng những câu hỏi khác:

“Điều gì khiến con khó kiểm soát cảm xúc?”

“Con đang thiếu kỹ năng nào?”

“Mình có thể dạy con cách phản ứng khác như thế nào?”

Khi người lớn thay đổi cách nhìn, cách hỗ trợ trẻ cũng thay đổi.

Trẻ vẫn cần những giới hạn rõ ràng. Trẻ vẫn cần học rằng đánh người, ném đồ hay làm tổn thương người khác là không phù hợp. Nhưng song song với giới hạn, trẻ cũng cần được người lớn dạy cách nhận biết cảm xúc, diễn đạt nhu cầu và tìm một cách phản ứng an toàn hơn.

Đó là quá trình cần thời gian, sự nhất quán và rất nhiều lần thực hành.

Kết luận

Nếu trẻ thường xuyên cáu giận, khó bình tĩnh hoặc có những cơn bùng nổ cảm xúc khiến gia đình gặp nhiều khó khăn, phụ huynh không nhất thiết phải tự mình tìm cách xử lý từng tình huống.

Việc quan sát đúng biểu hiện, xác định yếu tố kích hoạt và lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp có thể giúp cha mẹ hiểu trẻ tốt hơn và xây dựng những kỹ năng điều chỉnh cảm xúc từng bước.

Nhận hướng dẫn hỗ trợ cảm xúc cho trẻ tại nhà cùng ALANA để có thêm những gợi ý thực tế giúp phụ huynh đồng hành với trẻ trong những thời điểm cảm xúc trở nên quá lớn.