Hành vi rập khuôn ở trẻ là gì?

"Hành vi rập khuôn" là những hành động, cử động, âm thanh hoặc cách chơi được lặp đi lặp lại nhiều lần theo một khuôn mẫu tương đối cố định.

Những hành vi này có thể xuất hiện trong thời gian ngắn hoặc kéo dài nhiều tháng, nhiều năm nếu không được hỗ trợ phù hợp.

Ví dụ:

• Vẫy tay liên tục khi phấn khích

• Xoay tròn người

• Chạy vòng quanh phòng

• Xếp đồ vật thành hàng

• Xoay bánh xe ô tô thay vì chơi theo chức năng

• Nhìn chăm chú vào quạt điện

• Bật tắt công tắc nhiều lần

• Lặp lại một câu nói liên tục

• Gõ đồ vật theo cùng một nhịp

Ở trẻ tự kỷ, các hành vi này thường thuộc nhóm hành vi lặp lại và sở thích hạn chế (Restricted and Repetitive Behaviors - RRBs), một trong hai nhóm tiêu chí cốt lõi khi đánh giá rối loạn phổ tự kỷ.

Tuy nhiên, điều cần lưu ý là không phải cứ có hành vi rập khuôn thì trẻ đều mắc tự kỷ.

Ví dụ:

• Trẻ 10–18 tháng tuổi thích lặp lại trò ú òa.

• Trẻ 2 tuổi có thể thích quay vòng nhiều lần.

• Trẻ thích nghe một bài hát liên tục trong vài tuần.

Đây đều có thể là những biểu hiện phát triển bình thường theo từng giai đoạn.

Điểm khác biệt nằm ở:

• Tần suất xuất hiện.

• Mức độ kéo dài.

• Khả năng chuyển sang hoạt động khác.

• Mức ảnh hưởng đến học tập, giao tiếp và sinh hoạt hằng ngày.

Nói cách khác, điều đáng quan tâm không phải là việc trẻ lặp lại một hành động, mà là hành vi đó đang "chiếm lĩnh" cuộc sống của trẻ đến mức nào.

Một góc nhìn khác: Hành vi rập khuôn không phải "thói quen xấu"

Nhiều phụ huynh thường nghĩ:

"Con cứ làm vậy là hư."

Hoặc:

"Con cố tình không nghe lời."

Thực tế, với nhiều trẻ tự kỷ, hành vi rập khuôn không phải là sự chống đối, mà là một cách để não bộ tự điều chỉnh.

Hãy tưởng tượng khi người lớn căng thẳng, chúng ta có thể:

• Gõ bút xuống bàn.

• Lắc chân.

• Xoay nhẫn trên tay.

• Cắn móng tay.

• Đi đi lại lại khi suy nghĩ.

Đó cũng là những hành vi giúp cơ thể giải tỏa căng thẳng.

Tương tự, trẻ tự kỷ có thể cần những hành vi lặp đi lặp lại để:

• cảm thấy an toàn hơn,

• giảm quá tải giác quan,

• duy trì sự ổn định,

• hoặc tự tạo cảm giác dễ chịu cho bản thân.

Khi hiểu được điều này, cha mẹ sẽ bớt tập trung vào việc "làm sao để con dừng lại", mà chuyển sang câu hỏi quan trọng hơn:

"Điều gì khiến con cần thực hiện hành vi này?"

Đó cũng là bước đầu tiên để hỗ trợ trẻ một cách hiệu quả và nhân văn hơn.

Vì sao trẻ tự kỷ thường có hành vi rập khuôn?

Đây là câu hỏi mà rất nhiều phụ huynh đặt ra khi lần đầu nhận thấy con liên tục vẫy tay, xoay đồ vật hay lặp đi lặp lại một hành động nào đó.

Không ít người cho rằng:

• "Con cố tình làm vậy."

• "Con bị nghiện một hành động."

• "Chỉ cần nhắc nhiều là con sẽ bỏ."

Tuy nhiên, dưới góc độ phát triển thần kinh, hành vi rập khuôn không phải là sự bướng bỉnh hay cố ý chống đối. Trong phần lớn trường hợp, đó là cách não bộ của trẻ thích nghi với môi trường, điều hòa cảm xúc hoặc đáp ứng nhu cầu giác quan.

Hiểu được chức năng của hành vi sẽ giúp cha mẹ lựa chọn cách hỗ trợ phù hợp thay vì chỉ cố gắng ngăn cản.

Não bộ trẻ tự kỷ xử lý thông tin theo cách khác

Ở trẻ rối loạn phổ tự kỷ, não bộ có thể xử lý thông tin từ môi trường theo cách khác với trẻ phát triển điển hình.

Có trẻ phản ứng rất mạnh với âm thanh, ánh sáng hoặc sự thay đổi nhỏ trong môi trường.

Ngược lại, cũng có trẻ gần như không phản ứng với một số kích thích và luôn tìm kiếm thêm cảm giác từ việc vận động hoặc chạm vào đồ vật.

Chính vì vậy, nhiều hành vi lặp đi lặp lại xuất hiện như một cách để trẻ:

• tự làm dịu bản thân,

• duy trì trạng thái ổn định,

• giảm căng thẳng,

• hoặc tạo ra cảm giác mà cơ thể đang cần.

Nói cách khác, đằng sau mỗi hành vi rập khuôn thường tồn tại một "chức năng" nhất định.

Hành vi rập khuôn có thể giúp trẻ điều hòa cảm xúc

Hãy tưởng tượng bạn vừa trải qua một ngày làm việc áp lực.

Có người sẽ:

• nghe nhạc,

• đi bộ,

• uống một tách trà,

• hoặc hít thở sâu để bình tĩnh hơn.

Trẻ tự kỷ cũng cần những cách riêng để cân bằng cảm xúc, nhưng vì khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ còn hạn chế nên trẻ thường sử dụng hành vi thay cho lời nói.

Ví dụ:

Một em bé bắt đầu vẫy tay liên tục khi quá vui.

Một bé khác đi qua đi lại khi hồi hộp.

Có trẻ ôm chặt chiếc gối quen thuộc khi lo lắng.

Những hành động này có thể giúp trẻ:

• giảm căng thẳng,

• kiểm soát cảm xúc,

• lấy lại cảm giác an toàn,

• chuẩn bị cho một thay đổi sắp diễn ra.

Nếu chỉ nhìn vào bề ngoài, phụ huynh sẽ thấy trẻ đang "làm đi làm lại". Nhưng nếu nhìn sâu hơn, đó có thể là cách trẻ tự trấn an chính mình.

Rối loạn xử lý cảm giác là một nguyên nhân phổ biến

Nhiều trẻ tự kỷ gặp khó khăn trong việc xử lý thông tin từ các giác quan như:

• Thị giác

• Thính giác

• Xúc giác

• Khứu giác

• Vị giác

• Tiền đình (cảm nhận chuyển động)

• Cảm giác bản thể (nhận biết vị trí cơ thể)

Khi hệ giác quan hoạt động không cân bằng, trẻ có thể xuất hiện những hành vi nhằm bù đắp hoặc giảm bớt sự khó chịu.

Ví dụ:

Trẻ quá nhạy cảm với âm thanh

Tiếng máy hút bụi, tiếng chuông hoặc tiếng nói lớn có thể khiến trẻ cảm thấy vô cùng khó chịu.

Trẻ có thể:

• bịt tai,

• chạy ra khỏi phòng,

• lắc người,

• hoặc phát ra âm thanh để át tiếng ồn xung quanh.

Trẻ cần nhiều kích thích vận động

Một số trẻ luôn:

• nhảy liên tục,

• xoay tròn,

• leo trèo,

• chạy quanh nhà.

Điều này không hẳn vì trẻ nghịch ngợm mà có thể do hệ tiền đình đang tìm kiếm thêm cảm giác chuyển động.

Trẻ thích cảm giác thị giác

Có trẻ dành rất nhiều thời gian để:

• nhìn quạt quay,

• nhìn bánh xe xoay,

• quan sát ánh sáng phản chiếu,

• nhìn nước chảy.

Những hình ảnh chuyển động lặp lại mang đến cảm giác dễ chịu và giúp trẻ tập trung hơn.

Hành vi là một cách giao tiếp

Không phải trẻ nào cũng có thể nói:

"Con đang lo."

Hay:

"Con thấy khó chịu."

Hoặc:

"Con cần nghỉ."

Khi khả năng ngôn ngữ còn hạn chế, trẻ sẽ sử dụng hành vi để truyền tải điều mình đang trải qua.

Ví dụ:

Một bé liên tục chạy quanh lớp học.

Điều này có thể không phải vì bé hiếu động mà vì:

• lớp học quá ồn,

• hoạt động quá khó,

• trẻ chưa hiểu yêu cầu,

• hoặc trẻ cần vận động để lấy lại sự tập trung.

Nếu người lớn chỉ nhìn thấy hành vi mà bỏ qua nguyên nhân, việc hỗ trợ sẽ khó đạt hiệu quả.

Hành vi rập khuôn giúp trẻ dự đoán thế giới

Thế giới xung quanh luôn thay đổi:

• lịch sinh hoạt thay đổi,

• người lạ xuất hiện,

• chuyển lớp,

• đi khám bệnh,

• chuyển nhà.

Đối với nhiều trẻ tự kỷ, sự thay đổi này có thể tạo ra cảm giác bất an.

Lặp lại một hành động quen thuộc giúp trẻ cảm thấy:

• mọi thứ vẫn trong tầm kiểm soát,

• môi trường trở nên dễ dự đoán hơn,

• mức độ lo lắng giảm xuống.

Đó là lý do nhiều trẻ:

• luôn đi theo một lộ trình cố định,

• chỉ ăn bằng một chiếc thìa quen,

• thích xem cùng một bộ phim,

• hoặc yêu cầu mọi thứ diễn ra theo đúng trình tự.

Không phải mọi hành vi rập khuôn đều cần loại bỏ

Đây là quan điểm ngày càng được nhiều chuyên gia đồng thuận.

Nếu một hành vi:

• không gây nguy hiểm,

• không cản trở việc học,

• không làm ảnh hưởng đến người khác,

• không khiến trẻ bỏ lỡ cơ hội giao tiếp,

thì mục tiêu không phải là bắt trẻ dừng ngay lập tức.

Thay vào đó, chuyên gia sẽ tìm hiểu:

• Hành vi xuất hiện khi nào?

• Điều gì xảy ra trước đó?

• Điều gì xảy ra sau đó?

• Trẻ đang cố gắng đáp ứng nhu cầu gì?

Khi nguyên nhân được giải quyết, nhiều hành vi sẽ giảm dần một cách tự nhiên mà không cần ép buộc.

Tại ALANA, chúng tôi luôn khuyến khích phụ huynh thay đổi cách nhìn về hành vi của trẻ.

Thay vì hỏi:

"Làm sao để con hết vẫy tay?"

Hãy thử hỏi:

"Con đang cảm thấy điều gì khi vẫy tay?"

Hoặc thay vì:

"Làm sao để con ngừng xoay đồ vật?"

Hãy quan sát:

• Con vừa trải qua điều gì?

• Môi trường có quá nhiều kích thích không?

• Con đang buồn chán, lo lắng hay quá phấn khích?

• Hành vi này có ảnh hưởng đến việc học và giao tiếp của con không?

Khi cha mẹ chuyển từ tư duy "kiểm soát hành vi" sang "hiểu chức năng của hành vi", việc đồng hành cùng trẻ sẽ nhẹ nhàng hơn, đồng thời tạo nền tảng cho các chương trình can thiệp hiệu quả và bền vững.

Những hành vi rập khuôn thường gặp ở trẻ tự kỷ và mỗi hành vi có thể phản ánh điều gì?

Không phải tất cả trẻ tự kỷ đều có cùng một kiểu hành vi rập khuôn. Có trẻ thích vận động, có trẻ bị cuốn hút bởi ánh sáng hoặc chuyển động, trong khi những trẻ khác lại lặp đi lặp lại âm thanh hay lời nói.

Điều quan trọng cần nhớ là cùng một hành vi nhưng nguyên nhân ở mỗi trẻ có thể khác nhau. Vì vậy, cha mẹ không nên tự kết luận chỉ dựa trên biểu hiện bên ngoài mà cần quan sát toàn diện bối cảnh, tần suất và tác động của hành vi.

Dưới đây là những dạng hành vi rập khuôn thường gặp nhất.

1. Hành vi vận động lặp đi lặp lại

Đây là nhóm hành vi mà phụ huynh dễ nhận thấy nhất.

Ví dụ:

• Vẫy tay liên tục.

• Xoay cổ tay hoặc xoay ngón tay trước mắt.

• Lắc lư người khi ngồi.

• Đi nhón chân.

• Chạy theo vòng tròn.

• Xoay tròn nhiều lần.

• Nhảy liên tục tại chỗ.

• Đung đưa người trước sau.

Hành vi này có thể mang ý nghĩa gì?

Tùy từng trẻ, đây có thể là cách để:

• Giải tỏa sự phấn khích.

• Tự làm dịu khi lo lắng.

• Tìm kiếm cảm giác vận động.

• Giảm căng thẳng trong môi trường nhiều kích thích.

Ví dụ, một số trẻ sẽ vẫy tay khi nhìn thấy món đồ chơi yêu thích hoặc khi được khen. Trong khi đó, trẻ khác lại lắc người khi phải chờ đợi hoặc cảm thấy áp lực.

Điều cha mẹ nên quan sát

• Hành vi xuất hiện khi trẻ vui, buồn hay lo lắng?

• Trẻ có thể dừng lại khi được chuyển sang hoạt động khác không?

• Hành vi kéo dài bao lâu?

• Có làm ảnh hưởng đến việc học hoặc giao tiếp không?

2. Hành vi với đồ vật

Nhiều trẻ tự kỷ không chơi đồ chơi theo công năng mà tập trung vào một chi tiết nhỏ hoặc thực hiện cùng một thao tác lặp đi lặp lại.

Ví dụ:

• Xoay bánh xe ô tô liên tục.

• Mở và đóng cửa nhiều lần.

• Bật tắt công tắc liên tục.

• Xếp đồ vật thành hàng rất ngay ngắn.

• Chỉ thích xoay nắp chai.

• Lật từng trang sách nhưng không xem nội dung.

• Quan sát nước chảy trong thời gian dài.

Vì sao trẻ làm như vậy?

Có thể vì:

• Chuyển động quay tạo cảm giác dễ chịu.

• Trẻ bị thu hút bởi ánh sáng hoặc chuyển động.

• Trẻ thích tính ổn định và khả năng dự đoán của hoạt động đó.

• Trẻ chưa biết cách chơi mang tính tưởng tượng hoặc tương tác.

Ví dụ thực tế

Hai bé đều cầm một chiếc ô tô.

• Trẻ phát triển điển hình có thể tưởng tượng ô tô đang đi trên đường, chở khách hoặc đỗ trong gara.

• Trẻ tự kỷ có thể dành 20 phút chỉ để xoay bánh xe và chăm chú quan sát chuyển động.

Điều này không có nghĩa là trẻ không thông minh, mà phản ánh cách trẻ tiếp cận và khám phá đồ vật khác với đa số trẻ cùng tuổi.

3. Hành vi lặp lại âm thanh hoặc lời nói

Một số trẻ không chỉ lặp lại hành động mà còn lặp lại âm thanh hoặc ngôn ngữ.

Ví dụ:

• Nhại lại lời người khác vừa nói.

• Đọc đi đọc lại một câu trong quảng cáo.

• Hát một đoạn nhạc nhiều lần.

• Lặp lại câu hỏi thay vì trả lời.

• Phát ra cùng một âm thanh liên tục.

Hiện tượng nhắc lại lời nói (echolalia) khá phổ biến ở trẻ tự kỷ.

Có phải lúc nào cũng đáng lo?

Không.

Ở nhiều trẻ, nhắc lại lời nói là một giai đoạn trong quá trình phát triển ngôn ngữ. Trẻ có thể sử dụng những câu đã nghe để:

• Duy trì cuộc trò chuyện.

• Thể hiện mong muốn.

• Ghi nhớ thông tin.

• Tự hướng dẫn bản thân khi thực hiện nhiệm vụ.

Ví dụ:

Mẹ hỏi:

"Con có muốn uống nước không?"

Trẻ trả lời:

"Con có muốn uống nước không?"

Thoạt nhìn, điều này có vẻ không phù hợp. Tuy nhiên, với một số trẻ, đây là cách xử lý ngôn ngữ trước khi học được cách trả lời "Có" hoặc "Không".

4. Hành vi cố định với thói quen

Nhiều trẻ tự kỷ gặp khó khăn khi phải thay đổi lịch trình hoặc cách thực hiện quen thuộc.

Ví dụ:

• Luôn đi đúng một con đường.

• Chỉ mặc một loại quần áo.

• Ăn bằng đúng chiếc thìa quen.

• Xếp đồ chơi theo cùng một thứ tự.

• Phản ứng mạnh khi vị trí đồ vật bị thay đổi.

Điều gì xảy ra khi thói quen bị phá vỡ?

Một số trẻ có thể:

• Khóc.

• Cáu gắt.

• La hét.

• Từ chối hợp tác.

• Có cơn bùng nổ cảm xúc (meltdown).

Điều này thường không phải vì trẻ "khó tính" mà vì sự thay đổi khiến trẻ mất cảm giác an toàn và khó thích nghi ngay lập tức.

5. Hành vi tự kích thích giác quan

Đây là nhóm hành vi thường được nhắc đến khi nói về tự kỷ.

"Stimming" là những hành vi lặp đi lặp lại giúp trẻ điều hòa hoặc tìm kiếm kích thích giác quan.

Ví dụ:

• Vuốt liên tục một bề mặt mềm.

• Ngửi đồ vật.

• Đưa đồ vật sát mắt để quan sát.

• Chạm tay vào nhiều chất liệu khác nhau.

• Cắn áo, cắn bút hoặc nhai đồ chơi.

• Nhìn ánh sáng phản chiếu.

• Gõ đồ vật theo một nhịp cố định.

Điều cha mẹ cần hiểu

Không phải mọi hành vi tự kích thích đều có hại.

Nếu hành vi:

• không gây đau cho trẻ,

• không ảnh hưởng đến người khác,

• không cản trở việc học hoặc sinh hoạt,

thì việc cố ép trẻ dừng ngay có thể làm tăng căng thẳng và khiến trẻ xuất hiện những hành vi khác khó kiểm soát hơn.

Trong nhiều trường hợp, chuyên gia sẽ hướng dẫn trẻ chuyển sang những hình thức điều hòa giác quan an toàn và phù hợp hơn, thay vì loại bỏ hoàn toàn.

6. Hành vi tự gây tổn thương

Đây là nhóm hành vi cần được đánh giá và can thiệp sớm.

Ví dụ:

• Đập đầu vào tường hoặc sàn.

• Cắn tay đến chảy máu.

• Tự cấu, cào hoặc véo cơ thể.

• Đập người mạnh vào đồ vật.

• Tự đánh vào mặt hoặc đầu.

Vì sao trẻ lại tự làm đau mình?

Nguyên nhân có thể bao gồm:

• Không biết cách diễn đạt nhu cầu.

• Đau hoặc khó chịu trong cơ thể nhưng không nói được.

• Quá tải giác quan.

• Lo lắng hoặc căng thẳng kéo dài.

• Muốn thu hút sự chú ý.

• Tìm kiếm cảm giác mạnh để điều hòa hệ thần kinh.

Đây không phải là hành vi mà cha mẹ nên tự xử lý tại nhà nếu xuất hiện thường xuyên. Trẻ cần được đánh giá bởi các chuyên gia về phát triển, tâm lý hoặc hoạt động trị liệu để xác định nguyên nhân và xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp.

Không nên chỉ nhìn vào hành vi

Một sai lầm phổ biến là đánh giá mức độ nghiêm trọng của trẻ chỉ dựa trên biểu hiện bên ngoài.

Ví dụ:

• Một trẻ vẫy tay nhiều nhưng vẫn giao tiếp tốt, học tập và tham gia hoạt động cùng bạn.

• Một trẻ khác hầu như không có hành vi rập khuôn rõ rệt nhưng lại gặp khó khăn đáng kể trong giao tiếp, ngôn ngữ và tương tác xã hội.

Điều này cho thấy mức độ của hành vi rập khuôn không phản ánh đầy đủ mức độ phát triển hay khả năng của trẻ.

Thay vì hỏi:

"Con có hành vi rập khuôn không?"

Cha mẹ nên tự hỏi:

• Hành vi này xuất hiện trong hoàn cảnh nào?

• Nó đang phục vụ mục đích gì?

• Có ảnh hưởng đến học tập, giao tiếp hoặc sinh hoạt không?

• Trẻ có cần thêm sự hỗ trợ để thay thế hành vi bằng cách phù hợp hơn không?

Đó mới là những câu hỏi giúp định hướng quá trình đánh giá và can thiệp một cách khoa học.

Tại ALANA, khi đánh giá hành vi, chuyên gia không chỉ ghi nhận trẻ làm gì, mà còn phân tích:

• Tiền đề (Antecedent): Điều gì xảy ra ngay trước khi hành vi xuất hiện?

• Hành vi (Behavior): Trẻ đã làm gì? Tần suất, thời lượng và cường độ ra sao?

• Hậu quả (Consequence): Điều gì xảy ra sau hành vi? Trẻ đạt được hoặc tránh được điều gì?

Đây là mô hình ABC (Antecedent – Behavior – Consequence), một phương pháp quan sát được sử dụng rộng rãi trong đánh giá hành vi. Phân tích theo mô hình này giúp xác định chức năng của hành vi, từ đó xây dựng chiến lược hỗ trợ phù hợp với từng trẻ, thay vì áp dụng một cách xử lý giống nhau cho mọi trường hợp.

Khi nào hành vi rập khuôn là bình thường, khi nào cần đánh giá?

Đây là điều khiến nhiều phụ huynh băn khoăn nhất.

Một em bé thích xoay vòng nhiều lần có phải tự kỷ?

Một trẻ thường xuyên xếp đồ chơi thành hàng có đáng lo?

Hay việc trẻ liên tục hát một bài hát trong nhiều ngày chỉ đơn giản là sở thích?

Câu trả lời là không thể kết luận chỉ dựa vào một hành vi đơn lẻ.

Điều quan trọng không phải là trẻ có hành vi rập khuôn hay không, mà là mức độ, tần suất, bối cảnh xuất hiện và ảnh hưởng của hành vi đến sự phát triển của trẻ.

Hành vi lặp đi lặp lại có thể xuất hiện ở trẻ phát triển bình thường

Trong những năm đầu đời, não bộ của trẻ đang phát triển rất nhanh. Việc lặp lại một hoạt động giúp trẻ:

• Học kỹ năng mới.

• Ghi nhớ thông tin.

• Khám phá cách mọi thứ vận hành.

• Tăng cảm giác kiểm soát môi trường.

Ví dụ:

Một trẻ 18 tháng có thể:

• Đổ rồi nhặt đồ chơi nhiều lần.

• Đóng mở ngăn kéo liên tục.

• Thích xem cùng một cuốn sách mỗi tối.

• Yêu cầu đọc đi đọc lại một câu chuyện.

Những hành vi này thường là một phần của quá trình học hỏi và sẽ giảm dần khi trẻ có thêm kỹ năng mới.

Vì vậy, không nên quá lo lắng nếu trẻ chỉ thỉnh thoảng lặp lại một hoạt động phù hợp với lứa tuổi.

Những dấu hiệu cha mẹ nên lưu ý

Hành vi rập khuôn cần được đánh giá khi có một hoặc nhiều đặc điểm sau:

1. Hành vi xuất hiện với tần suất rất cao

Ví dụ:

• Vẫy tay hàng chục lần mỗi ngày.

• Xoay đồ vật trong thời gian dài mà khó chuyển sang hoạt động khác.

• Lặp lại cùng một câu nói suốt nhiều giờ.

Nếu hành vi chiếm phần lớn thời gian trong ngày, trẻ sẽ có ít cơ hội học tập, chơi và giao tiếp.

2. Trẻ rất khó dừng hành vi

Một số trẻ có thể tạm dừng khi được mời chơi hoặc chuyển sang hoạt động khác.

Ngược lại, cũng có trẻ:

• phản ứng dữ dội,

• khóc,

• la hét,

• nổi cơn giận,

khi bị ngắt quãng hành vi.

Đây là dấu hiệu cho thấy hành vi đã trở thành một phần quan trọng trong cách trẻ điều hòa cảm xúc hoặc thích nghi với môi trường.

3. Hành vi ảnh hưởng đến học tập và giao tiếp

Ví dụ:

Trong giờ học, trẻ chỉ chăm chú xoay bánh xe đồ chơi và không tham gia hoạt động với cô giáo.

Hoặc:

Trong khi các bạn cùng chơi trò chơi nhóm, trẻ vẫn tiếp tục chạy vòng quanh lớp và không chú ý đến lời mời của bạn.

Khi hành vi khiến trẻ bỏ lỡ cơ hội học hỏi và tương tác xã hội, việc đánh giá là cần thiết.

4. Hành vi gây nguy hiểm

Đây là nhóm cần được quan tâm đặc biệt.

Ví dụ:

• Đập đầu vào tường.

• Cắn tay.

• Tự cào cấu.

• Chạy lao ra đường.

• Leo trèo ở nơi nguy hiểm.

• Ném đồ vật vào người khác.

Những hành vi này không chỉ ảnh hưởng đến sự phát triển mà còn có nguy cơ gây chấn thương cho trẻ và những người xung quanh.

Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá càng sớm càng tốt.

5. Hành vi đi kèm những khó khăn phát triển khác

Nếu trẻ vừa có hành vi rập khuôn, vừa xuất hiện các biểu hiện như:

• Chậm nói.

• Không đáp lại khi gọi tên.

• Ít giao tiếp mắt.

• Không biết chơi tương tác.

• Không chia sẻ cảm xúc với người khác.

• Chậm phát triển kỹ năng xã hội.

thì cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá phát triển toàn diện thay vì chỉ tập trung vào hành vi.

Điều này giúp xác định liệu trẻ có đang gặp khó khăn về giao tiếp, ngôn ngữ, giác quan hay nằm trong phổ tự kỷ.

Những câu hỏi cha mẹ nên tự đặt ra

Thay vì chỉ quan sát trẻ làm gì, hãy thử trả lời những câu hỏi sau:

Hành vi xuất hiện khi nào?

Ví dụ:

• Khi trẻ vui?

• Khi buồn?

• Khi mệt?

• Khi có nhiều người?

• Khi ở nơi đông đúc?

• Khi phải chờ đợi?

Điều này giúp xác định yếu tố kích hoạt hành vi.

Hành vi kéo dài bao lâu?

Có sự khác biệt giữa:

• Một trẻ vẫy tay vài giây khi vui.

và

• Một trẻ vẫy tay liên tục trong 30 phút.

Thời lượng là thông tin rất quan trọng khi đánh giá.

Trẻ có thể chuyển sang hoạt động khác không?

Nếu chỉ cần cha mẹ gọi tên hoặc đưa ra một trò chơi hấp dẫn là trẻ có thể chuyển hướng, hành vi thường ít ảnh hưởng hơn.

Ngược lại, nếu trẻ hoàn toàn không thể chuyển đổi hoạt động hoặc phản ứng rất mạnh khi bị gián đoạn, cần được quan tâm nhiều hơn.

Hành vi có làm giảm cơ hội học tập không?

Ví dụ:

Nếu trẻ dành gần như toàn bộ thời gian rảnh chỉ để xoay đồ vật, trẻ sẽ ít có cơ hội:

• học giao tiếp,

• chơi tưởng tượng,

• khám phá môi trường,

• phát triển kỹ năng xã hội.

Đây là lý do chuyên gia luôn đánh giá tác động của hành vi, chứ không chỉ đánh giá bản thân hành vi.

Cha mẹ nên làm gì khi thấy con có hành vi rập khuôn?

1. Bình tĩnh quan sát thay vì vội vàng ngăn cản

Khi thấy trẻ liên tục thực hiện một hành động, phản xạ đầu tiên của nhiều phụ huynh là:

• "Đừng làm nữa!"

• "Con hư quá!"

• "Dừng lại ngay!"

Tuy nhiên, nếu chưa hiểu nguyên nhân, việc ngăn cản có thể khiến trẻ lo lắng hơn và hành vi xuất hiện với cường độ mạnh hơn.

Hãy dành thời gian quan sát:

• Hành vi xuất hiện ở đâu?

• Khi nào?

• Sau sự kiện gì?

• Điều gì xảy ra sau đó?

2. Ghi chép nhật ký hành vi

Một cuốn sổ nhỏ hoặc ứng dụng ghi chú trên điện thoại có thể giúp cha mẹ theo dõi:

Sau vài ngày hoặc vài tuần, cha mẹ có thể nhận ra quy luật mà trước đó mình chưa để ý.

Đây cũng là nguồn thông tin rất hữu ích khi trao đổi với chuyên gia.

3. Không sử dụng hình phạt

Việc quát mắng, đánh trẻ hoặc ép trẻ dừng hành vi bằng mọi giá thường không giải quyết được nguyên nhân.

Thậm chí, trẻ có thể:

• lo lắng hơn,

• mất cảm giác an toàn,

• xuất hiện thêm hành vi khác để giải tỏa căng thẳng.

Mục tiêu của can thiệp không phải là "xóa bỏ" hành vi, mà là hiểu và thay thế bằng những cách phù hợp hơn khi cần thiết.

4. Tạo môi trường có thể dự đoán

Nhiều trẻ tự kỷ cảm thấy dễ chịu hơn khi biết trước điều gì sẽ xảy ra.

Cha mẹ có thể:

• Duy trì lịch sinh hoạt tương đối ổn định.

• Báo trước khi sắp có thay đổi.

• Sử dụng hình ảnh hoặc lịch trực quan.

• Chuyển hoạt động từng bước thay vì đột ngột.

Điều này giúp giảm lo lắng và có thể làm giảm tần suất của một số hành vi rập khuôn.

Tại ALANA, chúng tôi thường chia sẻ với phụ huynh một nguyên tắc đơn giản:

Mỗi hành vi đều là một thông điệp.

Thay vì tập trung vào việc "làm sao để con ngừng lại", hãy cố gắng tìm hiểu:

• Điều gì đang khiến con cảm thấy quá tải?

• Con đang muốn tìm kiếm điều gì?

• Con còn thiếu kỹ năng nào để diễn đạt nhu cầu của mình?

Khi trẻ được hỗ trợ phát triển giao tiếp, điều hòa cảm xúc, kỹ năng chơi và xử lý cảm giác, nhiều hành vi rập khuôn sẽ giảm dần theo thời gian. Sự thay đổi này đến từ việc trẻ có thêm những cách phù hợp hơn để đáp ứng nhu cầu của bản thân, thay vì chỉ bị yêu cầu "không được làm".

Can thiệp hành vi rập khuôn như thế nào để vừa hiệu quả, vừa tôn trọng trẻ?

Sau khi hiểu bản chất của hành vi rập khuôn, nhiều phụ huynh đặt câu hỏi:

"Vậy có nên can thiệp không?"

Câu trả lời là:

Có, nhưng mục tiêu của can thiệp không phải là khiến trẻ "trông bình thường hơn", mà là giúp trẻ phát triển khả năng giao tiếp, học tập và tham gia cuộc sống một cách thuận lợi hơn.

Nếu chỉ tập trung vào việc loại bỏ hành vi mà không giải quyết nguyên nhân, hành vi có thể xuất hiện trở lại hoặc được thay thế bằng một hành vi khác.

Can thiệp hiệu quả luôn bắt đầu từ việc hiểu nhu cầu của trẻ, sau đó mới lựa chọn phương pháp phù hợp.

Nguyên tắc 1: Không vội ngăn cản nếu hành vi không gây hại

Đây là một trong những thay đổi lớn trong quan điểm can thiệp hiện đại.

Ví dụ:

Một trẻ vẫy tay vài giây khi vui.

Một trẻ lắc người nhẹ khi ngồi đọc sách.

Một trẻ vuốt một mảnh vải mềm để bình tĩnh.

Nếu những hành vi này:

• Không gây nguy hiểm.

• Không làm ảnh hưởng đến việc học.

• Không cản trở giao tiếp.

• Không làm tổn thương bản thân hoặc người khác.

thì không nhất thiết phải yêu cầu trẻ dừng lại ngay.

Thay vào đó, cha mẹ nên quan sát:

• Hành vi giúp trẻ điều hòa điều gì?

• Trẻ có thể tự quay lại hoạt động chính sau đó không?

• Có cần hướng dẫn trẻ thực hiện hành vi ở thời điểm hoặc không gian phù hợp hơn không?

Nguyên tắc 2: Xác định chức năng của hành vi trước khi can thiệp

Trong đánh giá hành vi, chuyên gia luôn đặt câu hỏi:

"Hành vi này đang giúp trẻ đạt được điều gì?"

Một hành vi có thể phục vụ nhiều chức năng khác nhau.

Ví dụ:

Trẻ vẫy tay khi rất vui

→ Hành vi giúp trẻ thể hiện cảm xúc.

Không cần ép trẻ dừng hoàn toàn.

Trẻ đập đầu khi không thể diễn đạt nhu cầu

→ Hành vi đang thay thế cho giao tiếp.

Mục tiêu lúc này không phải là giữ tay trẻ liên tục mà là dạy trẻ cách yêu cầu bằng lời nói, cử chỉ hoặc hình ảnh.

Trẻ chạy quanh lớp khi phải ngồi quá lâu

→ Có thể trẻ đang cần vận động.

Giải pháp phù hợp có thể là:

• chia nhỏ thời gian học,

• xen kẽ hoạt động vận động,

• chuẩn bị "khoảng nghỉ cảm giác" (sensory break).

Nếu chỉ yêu cầu trẻ ngồi yên trong thời gian dài, hành vi thường sẽ lặp lại.

Nguyên tắc 3: Dạy kỹ năng thay thế

Một nguyên tắc quan trọng trong can thiệp hành vi là:

Không chỉ giảm hành vi chưa phù hợp mà còn phải dạy trẻ một cách phù hợp hơn để đáp ứng cùng nhu cầu.

Ví dụ:

Khi trẻ có thêm kỹ năng giao tiếp và điều hòa cảm xúc, nhu cầu sử dụng hành vi rập khuôn hoặc hành vi không phù hợp cũng có thể giảm theo.

Nguyên tắc 4: Điều chỉnh môi trường thay vì chỉ yêu cầu trẻ thay đổi

Đôi khi, nguyên nhân không nằm ở trẻ mà ở môi trường.

Ví dụ:

Nếu lớp học quá ồn, quá đông hoặc có quá nhiều kích thích thị giác, trẻ có thể:

• bịt tai,

• chạy ra ngoài,

• lắc người,

• hoặc xuất hiện nhiều hành vi rập khuôn hơn.

Trong trường hợp này, việc điều chỉnh môi trường có thể mang lại hiệu quả đáng kể.

Cha mẹ và giáo viên có thể:

• Giảm tiếng ồn khi có thể.

• Chuẩn bị góc nghỉ yên tĩnh.

• Sử dụng lịch trình bằng hình ảnh.

• Báo trước khi chuyển hoạt động.

• Chia nhiệm vụ thành từng bước nhỏ.

Một môi trường phù hợp sẽ giúp trẻ ít phải "tự điều chỉnh" bằng các hành vi lặp đi lặp lại.

Những sai lầm phụ huynh thường gặp

Sai lầm 1: Cố gắng loại bỏ mọi hành vi rập khuôn

Không ít cha mẹ cho rằng:

"Con còn vẫy tay là can thiệp chưa hiệu quả."

Thực tế, mục tiêu của can thiệp không phải là khiến trẻ không còn bất kỳ hành vi rập khuôn nào.

Điều quan trọng hơn là:

• Trẻ có giao tiếp tốt hơn không?

• Trẻ có học được kỹ năng mới không?

• Trẻ có tham gia hoạt động cùng người khác không?

• Trẻ có độc lập hơn trong sinh hoạt hằng ngày không?

Nếu câu trả lời là "có", thì chương trình hỗ trợ đang đi đúng hướng, ngay cả khi một số hành vi vẫn còn xuất hiện.

Sai lầm 2: Liên tục nhắc "Không được làm"

Việc lặp lại những câu như:

• "Đừng vẫy tay."

• "Đừng xoay nữa."

• "Ngồi yên."

có thể khiến trẻ biết mình bị ngăn cản nhưng không biết mình nên làm gì thay thế.

Can thiệp hiệu quả luôn cần đi kèm với hướng dẫn hành vi phù hợp.

Sai lầm 3: So sánh trẻ với trẻ khác

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển và nhu cầu hỗ trợ khác nhau.

Việc so sánh:

• "Bạn bằng tuổi đã hết rồi."

• "Em con đâu có như vậy."

không giúp trẻ tiến bộ, mà đôi khi còn làm tăng áp lực cho cả gia đình.

Thay vì so sánh với người khác, hãy theo dõi sự tiến bộ của chính con theo từng giai đoạn.

Sai lầm 4: Chỉ tập trung vào hành vi mà quên phát triển kỹ năng

Một chương trình can thiệp chỉ nhằm giảm hành vi thường không mang lại kết quả bền vững.

Trẻ cần được hỗ trợ đồng thời về:

• Giao tiếp.

• Ngôn ngữ.

• Kỹ năng chơi.

• Kỹ năng xã hội.

• Điều hòa cảm xúc.

• Xử lý cảm giác.

• Khả năng tự lập.

Khi những nền tảng này được cải thiện, nhiều hành vi rập khuôn sẽ giảm dần một cách tự nhiên.

Khi nào nên tìm đến chuyên gia?

Cha mẹ nên cân nhắc đưa trẻ đi đánh giá nếu:

• Hành vi xuất hiện thường xuyên và kéo dài.

• Trẻ rất khó chuyển sang hoạt động khác.

• Hành vi gây nguy hiểm cho bản thân hoặc người khác.

• Hành vi ảnh hưởng rõ rệt đến việc học và giao tiếp.

• Trẻ đồng thời có các dấu hiệu như chậm nói, ít giao tiếp mắt, không đáp lại khi gọi tên hoặc gặp khó khăn trong tương tác xã hội.

• Cha mẹ cảm thấy bối rối, căng thẳng và không biết nên hỗ trợ con từ đâu.

Đánh giá sớm không đồng nghĩa với việc trẻ chắc chắn mắc một rối loạn nào đó. Đây là cơ hội để xác định đúng nhu cầu phát triển của trẻ và xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp, nếu cần.

Tại ALANA, chúng tôi tin rằng đằng sau mỗi hành vi đều có một nguyên nhân và mỗi trẻ đều có cách học riêng.

Khi tiếp nhận một trẻ có hành vi rập khuôn, đội ngũ chuyên môn sẽ:

• Đánh giá toàn diện về giao tiếp, ngôn ngữ, kỹ năng xã hội, vận động và xử lý cảm giác.

• Quan sát hành vi trong nhiều bối cảnh khác nhau để xác định chức năng của hành vi.

• Phối hợp cùng gia đình xây dựng mục tiêu can thiệp phù hợp với khả năng và nhu cầu của trẻ.

• Hướng dẫn cha mẹ các chiến lược hỗ trợ có thể áp dụng ngay trong sinh hoạt hằng ngày.

• Theo dõi tiến bộ định kỳ và điều chỉnh kế hoạch khi trẻ phát triển.

Chúng tôi không hướng đến việc "xóa bỏ" mọi hành vi rập khuôn, mà tập trung giúp trẻ:

• giao tiếp hiệu quả hơn,

• tham gia hoạt động cùng gia đình và bạn bè,

• học tập thuận lợi hơn,

• phát triển khả năng tự lập,

• và nâng cao chất lượng cuộc sống.

1. Hành vi rập khuôn ở trẻ là gì?

Hành vi rập khuôn là những hành động, cử động, âm thanh hoặc lời nói được lặp đi lặp lại theo một khuôn mẫu. Hành vi này có thể gặp ở trẻ phát triển bình thường nhưng cũng là một đặc điểm phổ biến của trẻ rối loạn phổ tự kỷ.

2. Trẻ hay vẫy tay có phải chắc chắn bị tự kỷ không?

Không. Vẫy tay chỉ là một biểu hiện đơn lẻ và không đủ để kết luận trẻ mắc tự kỷ. Việc đánh giá cần xem xét thêm khả năng giao tiếp, tương tác xã hội, ngôn ngữ và các dấu hiệu phát triển khác.

3. Vì sao trẻ tự kỷ thích xoay đồ vật?

Một số trẻ bị thu hút bởi chuyển động lặp lại hoặc đang tìm kiếm kích thích giác quan. Việc xoay đồ vật cũng có thể giúp trẻ cảm thấy dễ chịu hoặc bình tĩnh hơn.

4. Có nên ngăn trẻ thực hiện hành vi rập khuôn?

Không phải lúc nào cũng nên. Nếu hành vi không gây nguy hiểm và không ảnh hưởng đến học tập hoặc giao tiếp, cha mẹ nên tìm hiểu nguyên nhân trước khi can thiệp.

5. Khi nào cần đưa trẻ đi đánh giá?

Cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá nếu hành vi xuất hiện thường xuyên, kéo dài, gây ảnh hưởng đến sinh hoạt hoặc đi kèm các dấu hiệu như chậm nói, ít giao tiếp mắt, không phản ứng khi gọi tên hay khó tương tác với người khác.

6. Hành vi tự kích thích (stimming) có giống hành vi rập khuôn không?

Stimming là một dạng hành vi rập khuôn nhằm điều hòa hoặc tìm kiếm kích thích giác quan. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi rập khuôn đều là stimming.

7. Hành vi rập khuôn có thể giảm theo thời gian không?

Có. Khi trẻ được hỗ trợ phát triển giao tiếp, kỹ năng xã hội, điều hòa cảm xúc và xử lý giác quan phù hợp, nhiều hành vi rập khuôn có thể giảm dần về tần suất hoặc cường độ.

8. Gia đình có vai trò gì trong việc hỗ trợ trẻ?

Gia đình đóng vai trò rất quan trọng trong việc quan sát hành vi, tạo môi trường ổn định, phối hợp với chuyên gia và duy trì các chiến lược hỗ trợ trong cuộc sống hằng ngày.

Kết luận

Hành vi rập khuôn ở trẻ tự kỷ không đơn thuần là những cử động hay hành động lặp đi lặp lại. Đó có thể là cách trẻ điều hòa cảm xúc, xử lý thông tin giác quan hoặc giao tiếp khi chưa có đủ ngôn ngữ để diễn đạt.

Thay vì chỉ cố gắng khiến trẻ "ngừng làm", cha mẹ hãy dành thời gian quan sát và tìm hiểu vì sao trẻ lại làm như vậy.

Khi hành vi được nhìn nhận như một "thông điệp" thay vì một "vấn đề", cách đồng hành của người lớn cũng sẽ thay đổi. Sự thấu hiểu, kết hợp với đánh giá chuyên môn khi cần thiết và một kế hoạch hỗ trợ phù hợp, sẽ giúp trẻ phát triển kỹ năng mới, giảm dần những khó khăn và tự tin hòa nhập với cuộc sống.