"Con chỉ ngồi xoay bánh xe ô tô cả buổi..."

"Mẹ ơi, sao em không chơi như những bạn khác?"

Đó là câu hỏi của người chị 7 tuổi khi nhìn em trai mình ngồi dưới sàn nhà, chăm chú xoay bánh xe ô tô đồ chơi suốt gần 20 phút.

Chiếc xe vẫn còn mới, có thể chạy, có thể phát nhạc, có thể mở cửa. Nhưng điều khiến cậu bé thích thú lại không phải những chức năng đó. Em nhẹ nhàng lật ngược chiếc xe, dùng ngón tay quay bánh thật nhanh rồi ghé sát mắt để nhìn vòng quay.

Mẹ gọi:

"Con ơi, mình chơi cùng mẹ nhé."

Không có phản ứng.

Mẹ đưa thêm một chiếc xe khác.

Cậu bé vẫn tiếp tục nhìn bánh xe quay.

Buổi tối hôm đó, người mẹ lên mạng tìm kiếm với từ khóa:

"Trẻ thích xoay đồ vật."

Chỉ trong vài phút, hàng trăm kết quả hiện ra:

• "Dấu hiệu tự kỷ."

• "Hành vi rập khuôn."

• "Nếu con thích xoay bánh xe hãy cẩn thận."

Càng đọc, chị càng lo lắng.

Liệu chỉ một hành vi như vậy đã đủ để kết luận con mắc rối loạn phổ tự kỷ?

Hay đây chỉ là một giai đoạn phát triển bình thường mà rất nhiều trẻ đều từng trải qua?

Đây cũng là thắc mắc của rất nhiều phụ huynh khi đưa con đến ALANA để đánh giá phát triển.

Có gia đình lo lắng vì con thích xếp hàng ô tô.

Có gia đình băn khoăn vì con dành hàng giờ để quay nắp chai.

Có bé chỉ mê nhìn quạt trần quay.

Có bé lại thích xoay thìa, xoay bút, xoay đồng xu.

Điểm chung là cha mẹ đều đặt ra một câu hỏi:

"Có phải con mình bị tự kỷ không?"

Câu trả lời là:

Không phải lúc nào cũng vậy.

Và đây là điều quan trọng nhất mà phụ huynh cần hiểu trước khi quá lo lắng.

Chỉ một hành vi không thể nói lên toàn bộ sự phát triển của trẻ

Trong quá trình phát triển, mỗi đứa trẻ đều có những sở thích rất riêng.

Có trẻ mê xe cứu hỏa.

Có trẻ chỉ thích khủng long.

Có trẻ có thể nghe đi nghe lại một bài hát hàng chục lần.

Có trẻ chỉ thích đóng mở cửa.

Có trẻ thích bật tắt công tắc điện.

Và cũng có những trẻ đặc biệt bị cuốn hút bởi những chuyển động quay.

Nếu chỉ nhìn vào hành vi đó, chúng ta rất dễ đi đến một kết luận vội vàng.

Trong khi trên thực tế, các chuyên gia phát triển trẻ em không bao giờ đánh giá trẻ chỉ dựa trên một biểu hiện riêng lẻ.

Khi đánh giá một trẻ có nguy cơ rối loạn phát triển, chuyên gia sẽ quan sát đồng thời nhiều lĩnh vực:

• Khả năng giao tiếp.

• Ngôn ngữ.

• Chú ý chung.

• Tương tác xã hội.

• Cách trẻ chơi.

• Khả năng bắt chước.

• Điều hòa cảm xúc.

• Hành vi lặp lại.

• Khả năng thích nghi với môi trường.

Nói cách khác, hành vi xoay đồ vật chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh phát triển tổng thể.

Nếu chỉ nhìn vào một mảnh ghép đó để kết luận, chúng ta rất dễ hiểu sai.

Vì sao hành vi này khiến nhiều phụ huynh lo lắng?

Khoảng 10 năm trước, khi thông tin về tự kỷ chưa phổ biến, nhiều cha mẹ thường cho rằng:

"Lớn lên sẽ hết."

Ngày nay, khi internet phát triển, tình huống lại diễn ra theo hướng ngược lại.

Chỉ cần tìm kiếm một biểu hiện nhỏ trên Google hoặc xem vài video ngắn trên mạng xã hội, phụ huynh có thể bắt gặp hàng loạt nội dung với tiêu đề như:

• "5 dấu hiệu tự kỷ cha mẹ thường bỏ qua."

• "Con thích xoay đồ vật? Đừng chủ quan."

• "Nếu trẻ xếp hàng đồ chơi thì cần đưa đi khám ngay."

Những nội dung này thường chỉ phản ánh một phần của vấn đề, trong khi quá trình đánh giá sự phát triển của trẻ luôn cần xem xét toàn diện.

Kết quả là nhiều cha mẹ rơi vào hai thái cực:

• Lo lắng quá mức, cho rằng con chắc chắn mắc tự kỷ chỉ vì một hành vi.

• Hoặc chủ quan, nghĩ rằng đó chỉ là sở thích và bỏ qua những dấu hiệu quan trọng khác.

Cả hai thái cực này đều có thể khiến trẻ bỏ lỡ cơ hội được hỗ trợ đúng thời điểm.

Điều đầu tiên cha mẹ cần biết: Não bộ trẻ học thông qua sự lặp lại

Nếu quan sát kỹ, bạn sẽ thấy trẻ nhỏ rất thích làm đi làm lại một việc.

Ví dụ:

• Thả thìa xuống đất rồi nhặt lên.

• Đóng cửa rồi mở cửa.

• Xếp cốc rồi đổ.

• Bật công tắc liên tục.

• Leo lên ghế rồi bước xuống.

• Quăng bóng rồi chạy nhặt.

Người lớn có thể thấy những hành động này "vô nghĩa".

Nhưng với trẻ nhỏ, đó là cách não bộ học về thế giới.

Mỗi lần lặp lại, hàng triệu kết nối thần kinh trong não được củng cố.

Trẻ đang học:

• Nếu mình đẩy mạnh hơn thì vật sẽ lăn nhanh hơn.

• Nếu quay bánh xe nhẹ thì bánh quay chậm.

• Nếu dùng hai tay thì chuyển động sẽ khác.

• Nếu vật tròn sẽ quay dễ hơn vật vuông.

Nói cách khác, trẻ không chỉ đang chơi.

Trẻ đang làm những "thí nghiệm nhỏ" của riêng mình.

Đó là lý do vì sao nhiều hành vi lặp đi lặp lại trong giai đoạn đầu đời hoàn toàn là một phần bình thường của quá trình phát triển.

Vì sao trẻ đặc biệt thích những vật biết quay?

Nếu để ý, bạn sẽ thấy không chỉ bánh xe ô tô khiến trẻ hứng thú.

Rất nhiều trẻ còn bị thu hút bởi:

• Quạt điện.

• Máy giặt cửa trước.

• Con quay.

• Đồng hồ kim.

• Chong chóng.

• Bánh răng.

• Nắp chai.

• Đồng xu.

• Bánh xe vali.

• Bánh xe đẩy.

Điểm chung của các đồ vật này là chúng tạo ra chuyển động lặp lại, có quy luật và dễ dự đoán.

Đối với não bộ đang phát triển, những chuyển động như vậy mang lại lượng thông tin thị giác rất phong phú.

Trẻ quan sát:

• tốc độ,

• hướng quay,

• ánh sáng phản chiếu,

• sự thay đổi hình dạng khi vật chuyển động.

Đó là lý do nhiều trẻ có thể ngồi chăm chú quan sát một chiếc bánh xe quay lâu hơn người lớn tưởng tượng.

Điều này chưa đủ để coi là bất thường.

Điều quan trọng là trẻ có thể chuyển sang các hoạt động khác hay không, có tương tác với người xung quanh hay không và hành vi đó có ảnh hưởng đến sự phát triển chung hay không.

VÌ SAO TRẺ THÍCH XOAY ĐỒ VẬT HOẶC XẾP HÀNG ĐỒ CHƠI?

Đây có lẽ là câu hỏi khiến nhiều phụ huynh băn khoăn nhất khi quan sát con.

Có người cho rằng:

"Con mình chắc đang nghịch."

Có người lại nghĩ:

"Có phải con đang có dấu hiệu tự kỷ?"

Thực tế, một hành vi có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Điều quan trọng không phải là trẻ có xoay đồ vật hay không, mà là não bộ của trẻ đang sử dụng hành vi đó để làm gì.

Các chuyên gia phát triển trẻ em thường không đặt câu hỏi:

"Trẻ có xoay đồ vật không?"

Mà sẽ hỏi:

"Vì sao trẻ lại thích xoay đồ vật?"

Câu trả lời sẽ giúp định hướng việc theo dõi hoặc can thiệp phù hợp.

1. Não bộ trẻ đang khám phá quy luật của thế giới

Hãy thử tưởng tượng bạn là một em bé 18 tháng tuổi.

Mọi thứ xung quanh đều mới mẻ.

Bạn chưa từng biết:

• Vì sao bánh xe lăn được?

• Vì sao quạt quay?

• Vì sao chiếc thìa rơi xuống đất?

• Vì sao bóng nảy lên rồi rơi xuống?

Mỗi món đồ chơi đều giống như một "thí nghiệm khoa học" đầu tiên của trẻ.

Khi trẻ xoay bánh xe ô tô, điều trẻ nhận được không chỉ là hình ảnh chiếc bánh đang quay.

Não bộ còn tiếp nhận rất nhiều thông tin cùng lúc:

• Hình ảnh chuyển động.

• Tốc độ nhanh – chậm.

• Âm thanh phát ra.

• Độ rung khi chạm tay.

• Cảm giác điều khiển được chuyển động.

Đó là lý do nhiều trẻ lặp đi lặp lại hành động này rất nhiều lần.

Không phải vì trẻ "bị ám ảnh" với bánh xe.

Mà vì mỗi lần lặp lại là một lần não bộ đang học.

Ví dụ thực tế

Một bé trai 22 tháng tuổi được mẹ đưa đến ALANA vì "chỉ thích xoay bánh xe".

Trong buổi đánh giá, chuyên gia nhận thấy:

• Bé biết gọi "mẹ ơi".

• Biết chỉ tay khi muốn lấy đồ.

• Biết nhìn theo hướng người khác chỉ.

• Chơi ú òa rất vui.

• Biết giả vờ cho gấu bông ăn.

Sau khoảng 2 phút xoay bánh xe, bé tự chuyển sang đẩy xe quanh phòng và rủ mẹ cùng chơi.

Kết quả đánh giá cho thấy bé phát triển phù hợp với độ tuổi.

Điều khiến bé thích thú không phải là hành vi lặp lại, mà là giai đoạn khám phá chuyển động – một phần bình thường trong quá trình phát triển.

2. Trẻ đang học thông qua sự lặp lại

Nếu người lớn học bằng cách đọc sách hoặc nghe giảng, thì trẻ nhỏ học bằng cách lặp đi lặp lại trải nghiệm.

Bạn có thể từng thấy con:

• Thả chiếc thìa xuống đất hàng chục lần.

• Xếp cốc rồi lại đổ.

• Leo lên ghế rồi bước xuống.

• Mở ngăn kéo rồi đóng lại.

• Đẩy xe đi rồi kéo xe về.

Nhiều phụ huynh thắc mắc:

"Con biết rồi mà, sao vẫn làm mãi?"

Bởi với trẻ nhỏ, việc lặp lại không phải để kiểm tra trí nhớ mà để củng cố các kết nối thần kinh.

Mỗi lần lặp lại, não bộ sẽ xử lý tốt hơn các thông tin về:

• lực,

• khoảng cách,

• âm thanh,

• thị giác,

• phối hợp tay – mắt.

Đó cũng là lý do các chuyên gia không khuyến khích cha mẹ vội vàng ngăn cản những hành vi khám phá phù hợp với lứa tuổi.

Một hành vi lặp lại chỉ trở thành vấn đề khi:

• Trẻ gần như chỉ chơi theo một cách duy nhất.

• Không thể chuyển sang hoạt động khác.

• Hành vi kéo dài với cường độ cao trong thời gian dài.

• Ảnh hưởng đến việc học, giao tiếp hoặc sinh hoạt.

Ngược lại, nếu trẻ vẫn linh hoạt trong cách chơi, biết tương tác và khám phá nhiều hoạt động khác nhau, việc lặp lại một số hành động là điều thường gặp ở giai đoạn đầu đời.

3. Một số trẻ bị thu hút mạnh bởi chuyển động quay

Bạn có để ý rằng không chỉ bánh xe ô tô, nhiều trẻ còn rất thích:

• Quạt trần.

• Máy giặt cửa trước.

• Chong chóng.

• Đồng hồ kim.

• Con quay.

• Bánh xe vali.

• Bánh xe đẩy siêu thị.

• Cánh quạt đồ chơi.

Điểm chung của những đồ vật này là tạo ra chuyển động đều, liên tục và có quy luật.

Đối với trẻ nhỏ, đây là nguồn kích thích thị giác rất hấp dẫn.

Não bộ có xu hướng chú ý đến:

• vật đang chuyển động hơn vật đứng yên,

• hình ảnh thay đổi liên tục,

• ánh sáng phản chiếu khi vật quay.

Điều này hoàn toàn phù hợp với cơ chế phát triển tự nhiên của hệ thần kinh.

Nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thường nhìn lâu hơn vào các vật đang chuyển động so với các vật đứng yên. Đây là một phần của quá trình học cách nhận biết môi trường xung quanh.

4. Nhu cầu cảm giác – khi trẻ đang "tìm kiếm cảm giác"

Không phải mọi trẻ đều tiếp nhận thế giới theo cùng một cách.

Có trẻ rất nhạy cảm với âm thanh.

Có trẻ lại đặc biệt thích những trải nghiệm vận động hoặc thị giác.

Trong chuyên ngành hoạt động trị liệu, điều này được gọi là nhu cầu tìm kiếm cảm giác.

Ví dụ, một số trẻ thích:

• Nhảy liên tục trên đệm.

• Chạy vòng quanh sân.

• Đu đưa trên xích đu trong thời gian dài.

• Xoay người nhiều lần.

• Quan sát bánh xe quay.

• Nhìn nước chảy.

• Chơi cát hàng giờ.

Những hoạt động này mang lại cho trẻ cảm giác dễ chịu hoặc giúp trẻ duy trì sự tập trung.

Điều quan trọng là nhu cầu cảm giác không đồng nghĩa với tự kỷ.

Một trẻ phát triển bình thường vẫn có thể thích các hoạt động cảm giác nhiều hơn những trẻ khác.

Tuy nhiên, nếu nhu cầu này quá mạnh và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, chuyên gia có thể đánh giá thêm về khả năng xử lý cảm giác của trẻ.

Ví dụ để phụ huynh dễ hình dung

Hãy tưởng tượng hai bạn nhỏ cùng thích xoay đồ vật.

Bé An (2 tuổi):

• Thích xoay bánh xe khoảng 2–3 phút.

• Sau đó chuyển sang đẩy xe.

• Rủ bố cùng chơi.

• Cười khi bố làm tiếng "brừm brừm".

• Chơi xong lại chuyển sang xếp hình.

Đây là cách chơi linh hoạt, phù hợp với quá trình khám phá.

Bé Bin (2 tuổi 8 tháng):

• Xoay bánh xe hơn 30 phút.

• Không quan tâm bố mẹ gọi.

• Khóc dữ dội nếu bị lấy xe.

• Không biết chơi ô tô theo công năng.

• Không chơi cùng người khác.

Lúc này, điều đáng quan tâm không phải chỉ là việc xoay bánh xe, mà là sự hạn chế trong khả năng chuyển đổi hoạt động và tương tác xã hội.

Đó là lý do các chuyên gia luôn đánh giá toàn diện thay vì chỉ nhìn vào một hành vi.

5. Xếp hàng đồ chơi – vì sao trẻ lại thích làm điều này?

Một hành vi khác khiến nhiều phụ huynh lo lắng là trẻ xếp hàng đồ chơi.

Có trẻ xếp:

• ô tô thành một hàng dài,

• khối gỗ theo màu,

• thú bông theo kích thước,

• bút chì theo chiều dài,

• nắp chai theo màu sắc.

Khi nhìn thấy con chăm chú sắp xếp như vậy, nhiều cha mẹ lập tức liên tưởng đến tự kỷ.

Nhưng thực tế, việc sắp xếp đồ vật còn có thể phản ánh sự phát triển của nhiều kỹ năng nhận thức.

Khi xếp hàng đồ chơi, trẻ đang học cách:

• nhận biết điểm giống và khác nhau,

• phân loại đồ vật,

• so sánh kích thước,

• tạo quy luật,

• tổ chức không gian.

Đây là những kỹ năng nền tảng cho tư duy logic và toán học sau này.

Điều cần quan sát không phải là trẻ có xếp hàng hay không, mà là trẻ có biết chơi theo nhiều cách khác ngoài việc xếp hàng hay không.

Một đứa trẻ có thể xếp ô tô thành hàng, sau đó dùng chính những chiếc ô tô đó để chơi đóng vai, tạo đường đua hoặc tưởng tượng một gara sửa xe. Điều này cho thấy khả năng chơi của trẻ vẫn linh hoạt và đa dạng.

Ngược lại, nếu trẻ chỉ chấp nhận duy nhất việc xếp hàng, không cho ai chạm vào và không thể chuyển sang cách chơi khác, đó là lúc cần được đánh giá kỹ hơn.

Điều khiến nhiều gia đình lo lắng không phải là hành vi của con, mà là không biết hành vi đó có ý nghĩa gì.

Thay vì tự kết luận sau khi đọc một vài thông tin trên mạng, phụ huynh nên quan sát trẻ trong nhiều bối cảnh khác nhau và, nếu cần, trao đổi với chuyên gia phát triển trẻ em để có cái nhìn toàn diện.

Việc hiểu đúng sẽ giúp cha mẹ tránh được hai thái cực: lo lắng quá mức hoặc chủ quan bỏ qua những dấu hiệu quan trọng.

KHI NÀO TRẺ THÍCH XOAY ĐỒ VẬT LÀ BÌNH THƯỜNG, KHI NÀO CẦN ĐÁNH GIÁ?

Sau khi hiểu vì sao trẻ thích xoay đồ vật hoặc xếp hàng đồ chơi, câu hỏi mà hầu hết phụ huynh đều muốn có câu trả lời là:

"Vậy con mình đang bình thường hay có dấu hiệu đáng lo?"

Đây cũng là câu hỏi mà các chuyên gia tại ALANA nhận được rất thường xuyên trong các buổi tư vấn.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là:

Không có một hành vi đơn lẻ nào đủ để kết luận trẻ có rối loạn phổ tự kỷ hay không.

Điều quyết định không phải là trẻ làm gì, mà là trẻ làm như thế nào, trong bao lâu, ở mức độ nào và còn có những biểu hiện nào đi kèm.

Nói cách khác, chuyên gia không chỉ quan sát chiếc bánh xe đang quay, mà còn quan sát đứa trẻ phía sau chiếc bánh xe ấy.

Điều đầu tiên cần quan sát: Trẻ có "mắc kẹt" trong hành vi đó hay không?

Hãy tưởng tượng hai tình huống dưới đây.

Tình huống thứ nhất

Một bé trai 24 tháng tuổi lấy chiếc ô tô đồ chơi.

Bé lật ngược xe.

Quay bánh xe khoảng một phút.

Sau đó bé:

• đẩy xe chạy quanh phòng,

• làm tiếng "brừm brừm",

• chở gấu bông,

• đưa xe cho mẹ cùng chơi.

Khi mẹ gọi:

"Con ơi, mình đi ăn nhé."

Bé đặt xe xuống và chạy theo mẹ.

Đây là điều mà các chuyên gia gọi là khả năng chuyển đổi hoạt động (Activity Shifting).

Trẻ có thể tập trung vào một hoạt động nhưng vẫn sẵn sàng chuyển sang hoạt động khác khi có sự tương tác hoặc yêu cầu phù hợp.

Đó là một dấu hiệu tích cực.

Tình huống thứ hai

Một bé khác cũng lấy chiếc ô tô.

Nhưng thay vì chơi với chiếc xe, bé:

• chỉ xoay bánh xe,

• nhìn bánh xe rất chăm chú,

• kéo dài 30–40 phút,

• không phản ứng khi mẹ gọi,

• khóc dữ dội nếu ai chạm vào chiếc xe.

Ngay cả khi mẹ đưa đồ chơi mới hấp dẫn hơn, bé vẫn quay lại với chiếc bánh xe.

Điều khiến chuyên gia quan tâm ở đây không phải là hành động xoay bánh xe, mà là sự cứng nhắc trong cách chơi.

Khi một hành vi trở thành hoạt động duy nhất mà trẻ chấp nhận, khả năng học hỏi từ môi trường sẽ bị hạn chế.

Đó là lý do cần đánh giá kỹ hơn.

Không chỉ nhìn vào hành vi, hãy nhìn vào khả năng tương tác

Một trong những sai lầm phổ biến của phụ huynh là quá tập trung vào đồ vật mà quên quan sát chính đứa trẻ.

Ví dụ, khi con đang xoay bánh xe, hãy thử tự hỏi:

• Con có quay lại khi mình gọi tên không?

• Con có cười khi mình chơi cùng không?

• Con có nhìn mình để chia sẻ niềm vui không?

• Con có chủ động đưa đồ chơi cho mình xem không?

• Con có thích khi người lớn cùng tham gia trò chơi không?

Nếu câu trả lời là có, đây thường là tín hiệu cho thấy trẻ vẫn duy trì được sự kết nối xã hội.

Ngược lại, nếu trẻ gần như không quan tâm đến sự hiện diện của người khác và chỉ tập trung vào đồ vật, chuyên gia sẽ cần quan sát thêm.

Một hành vi bình thường thường có điểm dừng

Hãy thử nhớ lại lần gần nhất con say mê một món đồ chơi.

Có thể con:

• chơi khoảng 10–15 phút,

• rồi chuyển sang vẽ,

• sau đó chạy ra sân,

• tiếp tục đọc sách cùng bố,

• rồi lại quay về chơi.

Đây là đặc điểm của sự phát triển bình thường.

Sự chú ý của trẻ nhỏ thường thay đổi linh hoạt theo môi trường.

Ngược lại, khi trẻ chỉ duy trì một hành vi trong thời gian rất dài và gần như không thể chuyển hướng, đó là tín hiệu cần được quan sát.

Điều này không đồng nghĩa với việc trẻ mắc tự kỷ, nhưng là lý do để tìm hiểu sâu hơn.

Góc nhìn chuyên gia: "Chơi" và "chỉ thao tác"

Một trong những nội dung quan trọng khi đánh giá sự phát triển là phân biệt giữa chơi có mục đích và chỉ thao tác trên đồ vật.

Chơi có mục đích

Một chiếc ô tô có thể trở thành:

• xe cứu hỏa,

• xe cảnh sát,

• xe chở gia đình đi chơi,

• xe giao hàng,

• xe đua.

Trẻ tưởng tượng, sáng tạo và tương tác với người khác trong khi chơi.

Đó là nền tảng của tư duy, ngôn ngữ và kỹ năng xã hội.

Chỉ thao tác trên đồ vật

Ngược lại, một số trẻ:

• chỉ nhìn bánh xe,

• chỉ xoay bánh xe,

• chỉ mở rồi đóng cửa xe,

• chỉ gõ một bộ phận của đồ chơi,

• không sử dụng đồ chơi theo công năng.

Khi điều này kéo dài và lặp đi lặp lại, chuyên gia sẽ đánh giá xem liệu trẻ có đang gặp khó khăn trong khả năng chơi biểu tượng (symbolic play) hay không.

Đây là một kỹ năng rất quan trọng trong quá trình phát triển nhận thức và giao tiếp.

Đừng bỏ qua những dấu hiệu đi kèm

Trong thực hành lâm sàng, rất hiếm khi một trẻ được đánh giá chỉ vì thích xoay đồ vật.

Thông thường, phụ huynh còn kể thêm những biểu hiện khác như:

"Con chậm nói."

"Con ít nhìn vào mắt."

"Gọi tên nhiều lần con không quay lại."

"Con không thích chơi với các bạn."

"Con không chỉ tay khi muốn lấy đồ."

Khi nhiều dấu hiệu xuất hiện cùng lúc, bức tranh phát triển của trẻ sẽ rõ ràng hơn.

Đó cũng là lý do các chuyên gia luôn khuyến khích cha mẹ quan sát tổng thể, thay vì chỉ tập trung vào một hành vi.

Bảng so sánh: Hành vi bình thường và hành vi cần được đánh giá

Điều quan trọng là không có một tiêu chí nào trong bảng này đủ để kết luận trẻ mắc tự kỷ.

Bảng chỉ giúp phụ huynh nhận biết khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá để được chuyên gia hỗ trợ.

Câu chuyện thực tế: Hai đứa trẻ, cùng một hành vi nhưng kết quả khác nhau

Tại ALANA, từng có hai gia đình đưa con đến vì cùng một lý do:

"Con chỉ thích xoay bánh xe ô tô."

Sau quá trình đánh giá, kết quả hoàn toàn khác nhau.

Trường hợp thứ nhất

Bé gái 26 tháng tuổi.

Ngoài việc thích xoay bánh xe, bé:

• nói được câu ngắn,

• thích chơi với chị,

• biết giả vờ nấu ăn,

• thường xuyên nhìn bố mẹ để chia sẻ niềm vui,

• dễ dàng chuyển sang trò chơi khác.

Sau khi đánh giá, chuyên gia kết luận đây là một sở thích trong giai đoạn khám phá, chưa ghi nhận dấu hiệu đáng lo ngại về phát triển.

Gia đình được hướng dẫn cách mở rộng hoạt động chơi để tiếp tục kích thích ngôn ngữ và tư duy.

Trường hợp thứ hai

Bé trai gần 3 tuổi.

Ngoài việc xoay bánh xe liên tục, bé còn:

• chưa nói được từ có nghĩa,

• không phản ứng khi gọi tên,

• không giao tiếp mắt,

• không chơi cùng người khác,

• rất khó chịu khi thay đổi thói quen.

Lúc này, hành vi xoay bánh xe chỉ là một trong nhiều biểu hiện cho thấy trẻ cần được đánh giá chuyên sâu về phát triển.

Điều giúp chuyên gia đưa ra hướng hỗ trợ không phải là chiếc bánh xe, mà là toàn bộ bức tranh phát triển của trẻ.

Nếu sau khi đọc đến đây, bạn vẫn còn băn khoăn:

"Con mình cũng thích xoay đồ vật, vậy có đáng lo không?"

Thì câu trả lời trung thực nhất là:

Không ai có thể kết luận chỉ dựa trên một mô tả ngắn hoặc một video vài chục giây.

Việc đánh giá sự phát triển của trẻ cần được thực hiện thông qua quan sát trực tiếp, khai thác tiền sử phát triển và xem xét nhiều lĩnh vực khác nhau.

Điều quan trọng nhất cha mẹ có thể làm lúc này là quan sát con một cách bình tĩnh, ghi nhận các biểu hiện trong nhiều hoàn cảnh và tìm kiếm sự tư vấn từ chuyên gia khi có nghi ngờ.

TRẺ THÍCH XOAY ĐỒ VẬT CÓ PHẢI LÀ DẤU HIỆU TỰ KỶ? HIỂU ĐÚNG ĐỂ KHÔNG HOANG MANG

Đây là phần mà hầu như phụ huynh nào cũng muốn đọc đầu tiên.

Không ít cha mẹ chia sẻ với ALANA rằng:

"Em chỉ gõ Google 'trẻ thích xoay đồ vật' thôi, nhưng đọc xong lại mất ngủ cả đêm."

Thực tế, internet giúp chúng ta tiếp cận thông tin rất nhanh, nhưng cũng khiến nhiều phụ huynh vô tình đồng nhất một biểu hiện với một chẩn đoán.

Đó là một sự nhầm lẫn rất phổ biến.

Điều đầu tiên ALANA muốn bạn ghi nhớ là:

Một hành vi không tạo nên chẩn đoán. Một chẩn đoán được đưa ra dựa trên cả quá trình phát triển của trẻ.

Vì sao hành vi xoay đồ vật thường được nhắc đến khi nói về tự kỷ?

Khi nhắc đến rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder - ASD), nhiều người sẽ nghĩ ngay đến những biểu hiện như:

• Không giao tiếp mắt.

• Chậm nói.

• Không phản ứng khi gọi tên.

• Không chơi với bạn.

• Thích xoay đồ vật.

• Xếp hàng đồ chơi.

• Vẫy tay.

• Đi nhón chân.

Điều này không sai.

Nhưng đó chỉ là một phần của bức tranh.

Theo các tiêu chuẩn chẩn đoán hiện nay, tự kỷ không được xác định dựa trên một biểu hiện riêng lẻ mà dựa trên hai nhóm đặc điểm cốt lõi:

1. Khó khăn trong giao tiếp và tương tác xã hội

Ví dụ:

• Ít chia sẻ cảm xúc.

• Khó duy trì tương tác hai chiều.

• Không biết sử dụng ánh mắt, nét mặt hoặc cử chỉ để giao tiếp.

• Khó xây dựng mối quan hệ với bạn bè.

2. Hành vi, sở thích hoặc hoạt động mang tính lặp lại và giới hạn

Bao gồm:

• Lặp đi lặp lại một động tác.

• Bám chặt vào thói quen.

• Quan tâm đặc biệt đến một chủ đề.

• Nhạy cảm hoặc tìm kiếm cảm giác quá mức.

• Thích xoay đồ vật.

• Xếp hàng đồ chơi.

Điều này có nghĩa là:

Hành vi xoay đồ vật chỉ là một trong nhiều biểu hiện có thể xuất hiện ở một số trẻ tự kỷ.

Nó không phải là tiêu chí duy nhất và cũng không phải trẻ tự kỷ nào cũng có hành vi này.

Điều khiến chuyên gia quan tâm không phải là "xoay", mà là "cách trẻ xoay"

Hai trẻ đều thích xoay bánh xe.

Nhìn bề ngoài, hành vi giống nhau.

Nhưng khi quan sát kỹ hơn, chuyên gia có thể thấy sự khác biệt rất lớn.

Trẻ phát triển điển hình

• Xoay bánh xe vì tò mò.

• Quan sát vài phút.

• Chia sẻ với bố mẹ: "Xe quay nè!"

• Sau đó chuyển sang trò chơi khác.

• Biết sử dụng ô tô để đóng vai.

Ở đây, hành vi xoay chỉ là một phần nhỏ trong quá trình khám phá.

Một số trẻ tự kỷ

Có thể:

• Chỉ tập trung vào bánh xe.

• Không quan tâm đến phần còn lại của chiếc xe.

• Không sử dụng ô tô để chơi tưởng tượng.

• Khó chuyển sang hoạt động khác.

• Không chia sẻ sự thích thú với người xung quanh.

Điều khác biệt không nằm ở chiếc bánh xe.

Mà nằm ở mức độ linh hoạt trong cách trẻ tương tác với đồ vật và với con người.

Một hiểu lầm rất phổ biến: "Con thích xếp hàng đồ chơi là tự kỷ"

Trong nhiều năm làm việc với phụ huynh, các chuyên gia của ALANA nhận thấy đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất.

Sự thật là:

Rất nhiều trẻ từ 2–4 tuổi thích:

• Xếp ô tô theo màu.

• Xếp thú bông theo kích thước.

• Phân loại khối gỗ.

• Sắp xếp bút chì thành hàng.

• Ghép các vật giống nhau.

Vì sao?

Bởi ở giai đoạn này, não bộ đang phát triển mạnh khả năng:

• phân loại,

• so sánh,

• nhận diện quy luật,

• tư duy logic.

Những hoạt động này giúp trẻ xây dựng nền tảng cho các kỹ năng học tập sau này.

Nếu sau khi xếp xong, trẻ tiếp tục:

• chơi đóng vai,

• kể chuyện,

• tương tác với bố mẹ,

• sáng tạo thêm cách chơi mới,

thì đây hoàn toàn có thể là một hoạt động phát triển bình thường.

Điều đáng lưu ý là khi trẻ chỉ chấp nhận việc xếp hàng, phản ứng rất mạnh nếu bị thay đổi vị trí và không thể mở rộng cách chơi.

Không phải mọi hành vi lặp lại đều là "hành vi rập khuôn"

Một khái niệm thường khiến phụ huynh nhầm lẫn là hành vi rập khuôn.

Nhiều người nghĩ rằng:

"Cứ làm đi làm lại là hành vi rập khuôn."

Thực tế không phải vậy.

Hãy thử nhìn vào cuộc sống của người lớn.

Bạn có thể:

• uống cà phê mỗi sáng,

• kiểm tra điện thoại khi thức dậy,

• gõ bút khi suy nghĩ,

• nghe đi nghe lại một bài nhạc yêu thích.

Đó cũng là những hành vi lặp lại.

Điều làm cho một hành vi trở thành "rập khuôn" trong đánh giá phát triển là khi nó:

• xuất hiện với tần suất cao,

• khó kiểm soát,

• ít phục vụ mục đích khám phá hoặc giao tiếp,

• làm hạn chế khả năng tham gia các hoạt động khác.

Nói cách khác, điều quan trọng không phải là sự lặp lại, mà là tác động của sự lặp lại đến cuộc sống của trẻ.

Khi hành vi xoay đồ vật liên quan đến nhu cầu cảm giác

Một số trẻ thích xoay đồ vật không phải vì chúng quan tâm đến chiếc bánh xe, mà vì chuyển động quay mang lại cho não bộ cảm giác dễ chịu.

Đây là điều thường gặp ở những trẻ có nhu cầu cảm giác cao.

Bạn có thể nhận thấy con cũng:

• thích quay vòng,

• thích nhảy trên ghế sofa,

• thích đu đưa,

• thích nhìn nước chảy,

• thích xem máy giặt hoạt động,

• thích nhìn ánh sáng phản chiếu.

Trong trường hợp này, hành vi xoay đồ vật chỉ là một phần của cách trẻ tìm kiếm kích thích giác quan.

Không ít trẻ phát triển bình thường cũng có giai đoạn rất yêu thích những hoạt động như vậy.

Tuy nhiên, nếu nhu cầu này quá mạnh và ảnh hưởng đến sinh hoạt, trẻ có thể cần được đánh giá thêm về khả năng xử lý cảm giác để có hướng hỗ trợ phù hợp.

Điều gì mới thực sự là "dấu hiệu đỏ"?

Thay vì chỉ tập trung vào chiếc bánh xe, phụ huynh nên chú ý đến những biểu hiện sau:

• Trẻ không quay lại khi được gọi tên nhiều lần.

• Không nhìn vào mắt người đang nói chuyện.

• Không biết chỉ tay để chia sẻ hoặc yêu cầu.

• Không bắt chước các hành động đơn giản.

• Không có trò chơi giả vờ sau 18–24 tháng.

• Không hứng thú với việc chơi cùng người khác.

• Chậm phát triển ngôn ngữ.

• Khó thích nghi khi thay đổi lịch sinh hoạt hoặc môi trường.

Nếu hành vi xoay đồ vật xuất hiện cùng với nhiều dấu hiệu trên, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá toàn diện.

Trong thực hành chuyên môn, chúng tôi không hỏi:

"Con có thích xoay đồ vật không?"

Mà sẽ hỏi:

• Con xoay khi nào?

• Xoay trong bao lâu?

• Sau đó con làm gì?

• Con có mời bố mẹ cùng chơi không?

• Con có phản ứng khi được gọi không?

• Con có chơi theo nhiều cách khác nhau không?

Chỉ khi đặt hành vi vào bối cảnh phát triển tổng thể, chúng ta mới có thể hiểu đúng ý nghĩa của nó.

Đó cũng là lý do ALANA luôn khuyến khích phụ huynh không tự chẩn đoán dựa trên một dấu hiệu đơn lẻ hoặc các video ngắn trên mạng xã hội.

Nếu hôm nay bạn tìm đến bài viết này vì con thích xoay bánh xe, thích xếp hàng ô tô hay thường xuyên quan sát quạt quay, điều đầu tiên bạn cần làm không phải là quá lo lắng.

Hãy dành thời gian quan sát con trong nhiều tình huống khác nhau.

Hãy nhìn xem con có cười với bạn không, có chủ động chia sẻ niềm vui không, có biết chơi cùng người khác không, có phát triển ngôn ngữ phù hợp với độ tuổi không.

Đôi khi, điều khiến cha mẹ bất an nhất lại chỉ là một giai đoạn khám phá bình thường của trẻ.

Nhưng cũng có những trường hợp, chính việc cha mẹ nhận ra sự khác biệt và đưa con đi đánh giá sớm đã mở ra cơ hội can thiệp đúng thời điểm, giúp trẻ phát triển tốt hơn.

Hiểu đúng sẽ giúp cha mẹ bình tĩnh hơn. Và sự bình tĩnh của cha mẹ luôn là món quà quan trọng đối với hành trình phát triển của con.

PHỤ HUYNH NÊN LÀM GÌ KHI TRẺ THÍCH XOAY ĐỒ VẬT HOẶC XẾP HÀNG ĐỒ CHƠI?

Sau khi đọc đến đây, có lẽ bạn đã nhận ra một điều quan trọng:

Việc con thích xoay đồ vật không phải là điều đáng sợ nhất. Điều đáng sợ hơn là cha mẹ phản ứng sai với hành vi đó.

Trong thực tế, nhiều phụ huynh vì quá lo lắng nên tìm mọi cách để ngăn con:

• "Không được xoay nữa!"

• "Con phải chơi như bạn khác."

• "Đừng xếp hàng nữa."

• "Mẹ cất hết ô tô đi."

Thoạt nghe có vẻ hợp lý.

Nhưng nếu chỉ cố gắng loại bỏ hành vi, chúng ta có thể vô tình bỏ lỡ cơ hội hiểu điều gì đang diễn ra trong não bộ của trẻ.

Điều trẻ cần không phải là sự cấm đoán, mà là được hướng dẫn mở rộng cách chơi và tăng cơ hội tương tác.

Bước đầu tiên: Quan sát trước khi can thiệp

Trong chuyên môn, có một nguyên tắc rất quan trọng:

Muốn hỗ trợ đúng, trước hết phải hiểu đúng.

Trước khi nghĩ đến việc thay đổi hành vi của con, hãy dành vài ngày để quan sát.

Bạn có thể tự hỏi:

• Con thường xoay đồ vật vào thời điểm nào?

• Sau khi ngủ dậy?

• Khi ở một mình?

• Khi quá mệt?

• Khi xem tivi?

• Khi có nhiều tiếng ồn?

• Khi buồn chán?

Đôi khi, chính những chi tiết nhỏ này lại giúp cha mẹ hiểu nguyên nhân.

Ví dụ:

Một số trẻ chỉ thích xoay đồ vật khi không biết phải chơi gì.

Một số trẻ lại làm điều đó khi đang căng thẳng.

Một số trẻ khác chỉ đơn giản là đang rất hứng thú với chuyển động.

Khi hiểu được hoàn cảnh xuất hiện của hành vi, cha mẹ sẽ dễ dàng tìm ra cách hỗ trợ phù hợp hơn.

Đừng vội lấy món đồ chơi ra khỏi tay trẻ

Đây là phản ứng rất thường gặp.

Cha mẹ nghĩ:

"Nếu con không có ô tô thì sẽ không xoay bánh xe nữa."

Thực tế, điều này hiếm khi giải quyết được vấn đề.

Bởi mục tiêu của trẻ không phải là chiếc ô tô.

Điều trẻ đang tìm kiếm có thể là:

• cảm giác thị giác,

• cảm giác chuyển động,

• sự quen thuộc,

• hoặc đơn giản là niềm vui khi khám phá.

Nếu cất chiếc ô tô đi, trẻ có thể chuyển sang:

• xoay nắp chai,

• xoay bánh xe vali,

• quay thìa,

• nhìn quạt trần.

Nói cách khác, hành vi có thể chuyển sang một đồ vật khác.

Điều cần thay đổi không phải là món đồ chơi, mà là cách trẻ sử dụng món đồ chơi đó.

Hãy bước vào thế giới của con trước khi kéo con vào thế giới của mình

Đây là nguyên tắc mà nhiều chuyên gia can thiệp sớm trên thế giới áp dụng.

Thay vì ngồi đối diện và nói:

"Đừng xoay nữa."

Hãy ngồi cạnh con.

Quan sát.

Xem con đang nhìn điều gì.

Đợi vài giây.

Sau đó nhẹ nhàng tham gia.

Ví dụ:

Nếu con đang xoay bánh xe ô tô, bố mẹ có thể lấy một chiếc ô tô khác.

Cùng xoay.

Không nói quá nhiều.

Không yêu cầu quá nhiều.

Chỉ đơn giản là chia sẻ sự chú ý với con.

Khi trẻ bắt đầu để ý đến sự hiện diện của bạn, đó là lúc bạn có thể mở rộng trò chơi.

Từ "xoay bánh xe" đến "đẩy chiếc xe"

Đây gọi là mở rộng hoạt động chơi.

Ví dụ:

Ban đầu:

Con xoay bánh xe.

Sau vài phút, cha mẹ nhẹ nhàng nói:

"Xe quay nhanh quá!"

Đợi trẻ nhìn.

Sau đó:

Đẩy chiếc xe chạy một đoạn.

Nếu trẻ quan tâm, tiếp tục:

"Ô tô chạy rồi."

Một lúc sau:

Làm đường cho xe.

Cho xe đi qua cầu.

Đỗ xe vào gara.

Cho thú bông lên xe.

Đón em bé đi học.

Một hành vi nhỏ có thể trở thành rất nhiều cơ hội phát triển:

• ngôn ngữ,

• giao tiếp,

• tưởng tượng,

• luân phiên,

• chú ý chung.

Đó mới là mục tiêu của việc chơi cùng trẻ.

Đừng biến giờ chơi thành giờ "dạy"

Nhiều cha mẹ rất sốt ruột.

Vừa ngồi xuống đã hỏi:

"Đây là màu gì?"

"Đếm xem có bao nhiêu xe."

"Đọc tên chiếc xe."

Trong khi con chỉ muốn chơi.

Điều này khiến trẻ nhanh chóng mất hứng thú.

Đặc biệt với những trẻ có khó khăn về giao tiếp hoặc chú ý.

Hãy nhớ:

Chơi trước. Học sẽ đến sau.

Một đứa trẻ cảm thấy vui vẻ và được kết nối sẽ học nhanh hơn rất nhiều so với một đứa trẻ luôn bị yêu cầu phải trả lời.

Tăng cơ hội giao tiếp trong các hoạt động hằng ngày

Không phải lúc nào cũng cần mua thêm đồ chơi.

Chính những hoạt động đơn giản trong gia đình cũng là cơ hội để trẻ phát triển.

Ví dụ:

Khi giặt quần áo.

Nếu con thích nhìn máy giặt quay.

Đừng vội kéo con đi.

Hãy ngồi cạnh.

Nói:

"Quần áo đang quay."

"Nhanh quá."

"Con nhìn thấy màu đỏ không?"

Khi con quay lại nhìn bạn.

Đó chính là một khoảnh khắc giao tiếp.

Điều quý giá không nằm ở chiếc máy giặt.

Mà ở việc hai người đang cùng chia sẻ sự chú ý đến một sự vật.

Trong chuyên môn, đây được gọi là Joint Attention (chú ý chung) – một nền tảng rất quan trọng cho sự phát triển ngôn ngữ và kỹ năng xã hội.

Khi trẻ xếp hàng đồ chơi, cha mẹ có thể làm gì?

Thay vì phá hàng đồ chơi hoặc yêu cầu trẻ dừng lại, hãy thử:

• Hỏi: "Con đang xếp gì vậy?"

• Đưa thêm một chiếc xe và chờ xem trẻ sẽ phản ứng thế nào.

• Cùng xếp với con.

• Sau khi xếp xong, gợi ý: "Cho xe đi chơi nhé?"

• Tạo một con đường nhỏ bằng băng dính hoặc các khối gỗ.

• Đặt thêm cây, nhà hoặc búp bê để mở rộng bối cảnh.

Nếu trẻ chưa sẵn sàng, đừng ép.

Mỗi lần mở rộng chỉ cần thêm một bước nhỏ.

Sự phát triển bền vững luôn đến từ những thay đổi nhỏ nhưng lặp lại đều đặn.

6 sai lầm phổ biến mà phụ huynh nên tránh

1. Tự chẩn đoán sau khi xem video trên mạng

Một video dài 30 giây không thể thay thế quá trình đánh giá phát triển.

Nếu có băn khoăn, hãy tìm đến nguồn thông tin đáng tin cậy hoặc trao đổi với chuyên gia.

2. So sánh con với "con nhà người ta"

Mỗi trẻ có tốc độ phát triển riêng.

Điều cần so sánh là sự tiến bộ của chính con theo thời gian, không phải với một đứa trẻ khác.

 

---

 

3. Chỉ tập trung loại bỏ hành vi

Nếu chỉ tìm cách ngăn trẻ xoay đồ vật mà không giúp trẻ học thêm cách chơi mới, hành vi có thể chuyển sang hình thức khác.

Điều quan trọng là mở rộng trải nghiệm, chứ không chỉ dừng hành vi.

4. Chờ đợi quá lâu

Ngược lại với việc quá lo lắng là sự chủ quan.

Nhiều gia đình nghĩ:

"Lớn lên sẽ tự hết."

Trong khi trẻ đã có nhiều dấu hiệu cần được đánh giá từ rất sớm.

Nếu bạn cảm thấy băn khoăn kéo dài, hãy tìm kiếm sự tư vấn. Đánh giá sớm không có nghĩa là gắn nhãn cho trẻ, mà là hiểu rõ điểm mạnh và những lĩnh vực cần hỗ trợ.

5. Ép trẻ phải chơi theo ý người lớn

Mục tiêu của giờ chơi không phải là để trẻ làm đúng theo hướng dẫn.

Mục tiêu là tạo ra sự tương tác hai chiều.

Đôi khi, việc ngồi xuống chơi cùng con trong 15 phút còn có giá trị hơn một giờ liên tục yêu cầu con trả lời câu hỏi.

6. Quên ghi nhận những tiến bộ nhỏ

Có thể hôm nay con chỉ nhìn bạn một giây.

Ngày mai là hai giây.

Một tuần sau, con chủ động đưa ô tô cho bạn.

Những thay đổi nhỏ này chính là nền tảng của sự phát triển lâu dài.

Hãy ghi nhận và khích lệ con thay vì chỉ tập trung vào những điều con chưa làm được.

Tại ALANA, chúng tôi luôn tin rằng không có hành vi nào xuất hiện một cách vô nghĩa.

Mỗi hành vi của trẻ đều đang truyền tải một thông điệp:

• Có thể con đang khám phá.

• Có thể con đang tìm kiếm cảm giác.

• Có thể con đang cố gắng tự điều chỉnh cảm xúc.

• Hoặc cũng có thể đó là một tín hiệu cho thấy trẻ cần được hỗ trợ thêm.

Điều quan trọng nhất không phải là vội vàng gắn nhãn cho hành vi, mà là lắng nghe điều hành vi ấy đang "nói" với chúng ta.

Khi cha mẹ hiểu con hơn, việc đồng hành sẽ trở nên nhẹ nhàng và hiệu quả hơn.

NHỮNG CÂU HỎI PHỤ HUYNH THƯỜNG ĐẶT RA VỀ HÀNH VI XOAY ĐỒ VẬT VÀ XẾP HÀNG ĐỒ CHƠI

Sau khi làm việc với nhiều gia đình có con chậm nói, chậm phát triển hoặc nghi ngờ rối loạn phổ tự kỷ, đội ngũ chuyên môn tại ALANA nhận thấy rằng hầu hết phụ huynh đều có chung những băn khoăn. Dưới đây là những câu hỏi được hỏi nhiều nhất và phần giải đáp dựa trên kiến thức chuyên môn về phát triển trẻ em.

1. Con tôi chỉ thích xoay bánh xe ô tô, còn mọi thứ khác đều bình thường. Tôi có nên lo lắng không?

Nếu đây là biểu hiện duy nhất và trẻ vẫn:

• Phản ứng khi được gọi tên.

• Có giao tiếp mắt.

• Biết chỉ tay để chia sẻ hoặc yêu cầu.

• Chơi giả vờ.

• Biết bắt chước người lớn.

• Có ngôn ngữ phù hợp với độ tuổi.

thì phụ huynh chưa nên quá lo lắng.

Nhiều trẻ ở giai đoạn 18–36 tháng tuổi rất hứng thú với các chuyển động quay vì đây là cách não bộ khám phá quy luật vận động và nguyên nhân – kết quả.

Điều quan trọng là tiếp tục theo dõi xem trẻ có mở rộng cách chơi theo thời gian hay không.

2. Bao lâu thì hành vi này được xem là bất thường?

Không có một mốc thời gian cố định áp dụng cho tất cả trẻ.

Thay vì đếm số phút con xoay đồ vật, hãy quan sát:

• Hành vi có xuất hiện mỗi ngày không?

• Trẻ có thể dừng lại khi được hướng dẫn không?

• Trẻ có chuyển sang hoạt động khác không?

• Hành vi có ảnh hưởng đến việc ăn, ngủ, học hoặc giao tiếp không?

Nếu câu trả lời là "có" cho nhiều câu hỏi trên, phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá để có cái nhìn toàn diện.

3. Có nên cấm trẻ xoay đồ vật không?

Không nên.

Việc cấm đoán hoặc liên tục ngắt hành vi có thể khiến trẻ căng thẳng, đặc biệt nếu hành vi đó đang giúp trẻ tự điều chỉnh cảm xúc hoặc khám phá môi trường.

Thay vào đó, cha mẹ nên:

• Tham gia chơi cùng con.

• Mở rộng cách chơi từ hành vi hiện có.

• Tăng tương tác hai chiều.

• Đa dạng hóa hoạt động trong ngày.

Mục tiêu không phải là "xóa bỏ" hành vi, mà là giúp trẻ có thêm nhiều trải nghiệm và kỹ năng mới.

4. Trẻ xếp hàng đồ chơi rất đẹp có phải là thông minh hơn?

Khả năng sắp xếp đồ vật có thể phản ánh trẻ đang phát triển kỹ năng quan sát, phân loại và nhận biết quy luật.

Tuy nhiên, chỉ dựa vào hành vi này không thể đánh giá mức độ thông minh hay năng lực nhận thức của trẻ.

Điều cần quan tâm là liệu trẻ có biết sử dụng những món đồ chơi đó theo nhiều cách khác nhau và có tương tác với người khác trong khi chơi hay không.

5. Có phải trẻ tự kỷ nào cũng thích xoay đồ vật?

Không.

Một số trẻ tự kỷ có hành vi này, nhưng nhiều trẻ khác thì không.

Ngược lại, rất nhiều trẻ phát triển bình thường cũng từng trải qua giai đoạn thích xoay bánh xe, nhìn quạt quay hoặc xếp hàng đồ chơi.

Đó là lý do không thể sử dụng một hành vi đơn lẻ để kết luận về tình trạng phát triển của trẻ.

6. Nếu con có hành vi này, khi nào nên đưa đi đánh giá?

Bạn nên cân nhắc đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn nếu hành vi xoay đồ vật hoặc xếp hàng đồ chơi đi kèm một hoặc nhiều biểu hiện sau:

• Chậm nói hoặc mất ngôn ngữ đã có.

• Không phản ứng khi gọi tên.

• Ít giao tiếp mắt.

• Không biết chỉ tay.

• Không chơi cùng người khác.

• Không có trò chơi giả vờ sau 24 tháng.

• Có nhiều hành vi lặp lại khác như vẫy tay, đi nhón chân, chạy vòng.

Đánh giá sớm không có nghĩa là trẻ sẽ được chẩn đoán mắc rối loạn. Mục tiêu của đánh giá là xác định nhu cầu phát triển và tìm ra hướng hỗ trợ phù hợp.

CHECKLIST DÀNH CHO PHỤ HUYNH: 7 NGÀY QUAN SÁT HÀNH VI CỦA TRẺ

Nếu bạn vẫn còn băn khoăn về hành vi của con, hãy dành một tuần để quan sát và ghi lại những biểu hiện dưới đây.

Giao tiếp

☐ Con có quay lại khi được gọi tên?

☐ Con có nhìn vào mắt khi giao tiếp?

☐ Con có chủ động chia sẻ đồ vật hoặc niềm vui với người khác?

Chơi

☐ Con có chơi theo nhiều cách khác nhau?

☐ Con có chơi giả vờ (cho búp bê ăn, lái ô tô, nấu ăn...)?

☐ Con có chấp nhận khi người khác tham gia trò chơi?

Hành vi

☐ Con có chỉ xoay đồ vật trong vài phút hay kéo dài rất lâu?

☐ Con có dễ chuyển sang hoạt động khác không?

☐ Con có phản ứng dữ dội khi bị gián đoạn?

Ngôn ngữ

☐ Con có hiểu lời nói đơn giản?

☐ Con có sử dụng từ hoặc câu phù hợp với độ tuổi?

☐ Con có biết dùng cử chỉ để diễn đạt nhu cầu?

Tương tác xã hội

☐ Con có thích chơi với bố mẹ hoặc anh chị em?

☐ Con có quan sát và bắt chước người khác?

☐ Con có mỉm cười khi được tương tác?

Cách sử dụng checklist

Checklist này không dùng để chẩn đoán.

Đây chỉ là công cụ giúp cha mẹ quan sát con có hệ thống hơn.

Nếu bạn nhận thấy trẻ có nhiều biểu hiện khiến mình băn khoăn hoặc các kỹ năng phát triển không phù hợp với độ tuổi, hãy trao đổi với chuyên gia để được đánh giá đầy đủ.

Làm cha mẹ chưa bao giờ là một hành trình dễ dàng.

Chỉ một hành vi nhỏ của con cũng có thể khiến bạn trăn trở rất nhiều.

Có những đêm bạn lên mạng tìm kiếm thông tin, đọc hết bài này đến bài khác với hy vọng tìm được câu trả lời. Nhưng càng đọc, bạn lại càng lo lắng vì mỗi nơi nói một kiểu.

ALANA mong rằng sau bài viết này, điều bạn mang theo không phải là nỗi sợ, mà là sự hiểu biết.

Hiểu rằng:

• Không phải mọi hành vi lặp lại đều là dấu hiệu bất thường.

• Không phải mọi trẻ thích xoay đồ vật đều mắc tự kỷ.

• Và cũng không nên bỏ qua những dấu hiệu kéo dài hoặc đi kèm với khó khăn trong giao tiếp, ngôn ngữ và tương tác xã hội.

Điều quan trọng nhất là cha mẹ không cần tự mình tìm mọi câu trả lời.

Nếu có điều gì khiến bạn băn khoăn, hãy tìm đến những người có chuyên môn. Một buổi đánh giá đúng thời điểm có thể giúp giải tỏa rất nhiều lo lắng, đồng thời mang lại cho trẻ cơ hội được hỗ trợ sớm nếu cần.

Mỗi đứa trẻ đều có cách khám phá thế giới theo nhịp độ riêng của mình.

Sự đồng hành bình tĩnh, thấu hiểu và kiên nhẫn của cha mẹ chính là nền tảng quan trọng nhất để con phát triển.

Bạn vẫn chưa chắc hành vi của con chỉ là một giai đoạn khám phá bình thường hay là dấu hiệu cần được quan tâm?

Đội ngũ chuyên môn của ALANA sẵn sàng lắng nghe, quan sát và đồng hành cùng gia đình trong quá trình đánh giá phát triển của trẻ. Việc đánh giá không nhằm "gắn nhãn" cho con, mà để hiểu rõ điểm mạnh, những khó khăn hiện tại và xây dựng lộ trình hỗ trợ phù hợp với từng trẻ.

1. Trẻ thích xoay đồ vật có phải là dấu hiệu tự kỷ không?

Không phải. Nhiều trẻ phát triển bình thường cũng có giai đoạn thích xoay bánh xe, nhìn quạt quay hoặc xếp hàng đồ chơi để khám phá chuyển động và quy luật. Điều cần quan sát là trẻ có giao tiếp, tương tác xã hội và biết chơi theo nhiều cách khác nhau hay không.

2. Trẻ xếp hàng đồ chơi có bình thường không?

Có thể bình thường. Việc xếp hàng đồ chơi giúp trẻ phát triển khả năng phân loại và tư duy logic. Tuy nhiên, nếu trẻ chỉ chấp nhận duy nhất cách chơi này, không thể chuyển sang hoạt động khác và kèm theo khó khăn về giao tiếp, cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá.

3. Khi nào hành vi xoay đồ vật cần được quan tâm?

Phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá nếu hành vi kéo dài trong thời gian dài, xuất hiện hằng ngày, trẻ khó chuyển sang hoạt động khác hoặc có thêm các dấu hiệu như chậm nói, không giao tiếp mắt, không phản ứng khi gọi tên và không chơi tương tác.

4. Có nên ngăn trẻ xoay đồ vật không?

Không nên cấm đoán hoặc lấy đồ chơi khỏi trẻ. Thay vào đó, cha mẹ nên tham gia chơi cùng con và từng bước mở rộng cách chơi để tăng cơ hội giao tiếp và phát triển kỹ năng.

5. Trẻ thích nhìn quạt quay hoặc máy giặt quay có bình thường không?

Đây có thể là biểu hiện trẻ bị thu hút bởi chuyển động và kích thích thị giác. Nếu trẻ vẫn phát triển ngôn ngữ, giao tiếp và tương tác phù hợp với độ tuổi thì thường không đáng lo. Nếu hành vi đi kèm nhiều dấu hiệu phát triển khác, nên tham khảo ý kiến chuyên gia.

6. Bao nhiêu tuổi thì trẻ thường có hành vi xoay đồ vật?

Hành vi này thường gặp ở trẻ từ khoảng 18–36 tháng tuổi khi não bộ đang tích cực khám phá môi trường. Đa số trẻ sẽ dần mở rộng cách chơi khi lớn hơn.

7. ALANA hỗ trợ phụ huynh như thế nào khi nghi ngờ trẻ có dấu hiệu bất thường?

ALANA hỗ trợ đánh giá phát triển, quan sát hành vi, tư vấn cho phụ huynh và xây dựng lộ trình can thiệp phù hợp với nhu cầu của từng trẻ. Việc đánh giá giúp hiểu rõ điểm mạnh và những kỹ năng cần hỗ trợ, không nhằm gắn nhãn cho trẻ.

KẾT LUẬN: 

Mỗi đứa trẻ đều có cách khám phá thế giới theo nhịp độ và sở thích riêng.

Có trẻ mê ô tô.

Có trẻ thích khủng long.

Có trẻ say mê những khối xếp hình.

Và cũng có những trẻ dành nhiều thời gian để quan sát một chiếc bánh xe đang quay.

Điều đó, tự bản thân nó, không nói lên rằng trẻ có hay không có rối loạn phát triển.

Điều thực sự quan trọng là bức tranh toàn diện về sự phát triển của trẻ: khả năng giao tiếp, ngôn ngữ, tương tác xã hội, chơi, học hỏi và thích nghi với môi trường.

Nếu hành vi xoay đồ vật chỉ là một phần trong hành trình khám phá của con, hãy kiên nhẫn đồng hành và tạo thêm nhiều cơ hội để con trải nghiệm, tương tác và phát triển.

Nếu hành vi này đi kèm với những khó khăn kéo dài về giao tiếp, ngôn ngữ hoặc tương tác xã hội, đừng chần chừ tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia. Đánh giá sớm không phải để gắn nhãn cho trẻ, mà để hiểu rõ nhu cầu của con và xây dựng lộ trình hỗ trợ phù hợp.

Hãy nhớ rằng, một hành vi không định nghĩa một đứa trẻ.

Điều định nghĩa con là cả một quá trình phát triển, những nỗ lực mỗi ngày và sự đồng hành đầy yêu thương, thấu hiểu của gia đình.