Kỹ năng xã hội là gì? Vì sao quan trọng với trẻ tự kỷ, chậm nói, ADHD?

Khi nói về sự phát triển của trẻ, cha mẹ thường quan tâm đến việc con có biết nói, biết đọc, biết đếm hay thực hiện được các kỹ năng tự phục vụ hay chưa. Tuy nhiên, bên cạnh những kỹ năng đó, khả năng tương tác và kết nối với người khác cũng đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình trẻ học hỏi và hòa nhập với môi trường xung quanh.

Có trẻ biết nhiều từ nhưng lại khó chủ động trò chuyện. Có trẻ muốn chơi cùng bạn nhưng chưa biết cách tham gia vào trò chơi. Một số trẻ dễ nổi giận khi phải chờ đến lượt, khó chia sẻ đồ chơi hoặc chưa nhận biết được cảm xúc của người khác.

Những biểu hiện này có thể liên quan đến kỹ năng xã hội.

Vậy kỹ năng xã hội là gì, trẻ cần phát triển những kỹ năng nào và cha mẹ có thể hỗ trợ con ra sao tại nhà? Đặc biệt, trẻ tự kỷ, trẻ chậm nói hoặc trẻ ADHD có thể gặp những khó khăn gì trong quá trình phát triển kỹ năng xã hội?

Kỹ năng xã hội là gì?

Kỹ năng xã hội là nhóm những khả năng giúp một người hiểu, giao tiếp, tương tác và xây dựng mối quan hệ phù hợp với những người xung quanh.

Ở trẻ nhỏ, kỹ năng xã hội không chỉ đơn giản là “biết chào hỏi” hay “biết nghe lời”. Đó là một quá trình phát triển gồm nhiều khả năng khác nhau, từ việc chú ý đến người khác, chia sẻ sự quan tâm, phản hồi khi được gọi tên cho đến biết chờ đợi, luân phiên, hợp tác và điều chỉnh hành vi trong những tình huống xã hội.

Ví dụ, khi hai trẻ cùng chơi một chiếc ô tô đồ chơi, một trẻ có thể:

• Nhìn bạn để quan sát bạn đang làm gì.

• Đưa xe cho bạn khi đến lượt.

• Chờ bạn chơi xong.

• Bắt chước cách bạn chơi.

• Nói hoặc dùng cử chỉ để mời bạn cùng chơi.

• Phản ứng khi bạn lấy món đồ chơi mình đang sử dụng.

• Tìm người lớn để nhờ hỗ trợ khi xảy ra mâu thuẫn.

Tất cả những hành động đó đều liên quan đến kỹ năng xã hội.

Điều quan trọng là kỹ năng xã hội không phải một khả năng cố định. Trẻ có thể học và phát triển những kỹ năng này thông qua các mối quan hệ, hoạt động vui chơi và những tình huống tương tác hằng ngày.

Kỹ năng xã hội của trẻ gồm những gì?

Kỹ năng xã hội ở trẻ được hình thành dần theo độ tuổi và trải nghiệm. Mỗi trẻ có tốc độ phát triển khác nhau, vì vậy cha mẹ không nên chỉ dựa vào một biểu hiện riêng lẻ để đánh giá toàn bộ khả năng của con.

Một số nhóm kỹ năng xã hội quan trọng gồm:

1. Chú ý và hướng sự quan tâm đến người khác

Trẻ dần học cách nhận biết sự hiện diện của người khác và chú ý đến những gì đang diễn ra trong tương tác.

Ví dụ, trẻ nhìn về phía người đang nói, quan sát bạn đang chơi gì hoặc quay lại khi nghe người khác gọi.

2. Chia sẻ sự chú ý

Đây là khả năng cùng hướng sự chú ý với người khác đến một đồ vật, sự việc hoặc hoạt động.

Chẳng hạn, khi mẹ chỉ vào một chiếc máy bay trên bầu trời và nói “Con nhìn kìa!”, trẻ nhìn theo hướng mẹ chỉ rồi quay lại nhìn mẹ.

Những khoảnh khắc tưởng như rất nhỏ này lại tạo nền tảng quan trọng cho giao tiếp và học hỏi.

3. Luân phiên và chờ đợi

Trẻ cần học rằng trong một cuộc chơi hoặc cuộc trò chuyện, mọi người đều có lượt của mình.

Một trò chơi đơn giản như lăn bóng qua lại, xếp hình cùng nhau hoặc lần lượt thả xe xuống đường dốc đều có thể tạo cơ hội để trẻ luyện tập khả năng chờ đợi và luân phiên.

4. Chủ động giao tiếp

Trẻ không chỉ phản hồi khi người khác hỏi mà dần biết chủ động thể hiện nhu cầu, mong muốn hoặc sự quan tâm.

Trẻ có thể dùng lời nói, ánh mắt, cử chỉ, nét mặt hoặc các phương tiện giao tiếp hỗ trợ khác để bắt đầu tương tác.

5. Hiểu và phản hồi cảm xúc

Khi lớn dần, trẻ bắt đầu nhận biết những cảm xúc cơ bản như vui, buồn, tức giận, sợ hãi và dần hiểu rằng người khác cũng có cảm xúc và nhu cầu riêng.

Khả năng này giúp trẻ biết cách phản ứng phù hợp hơn trong các mối quan hệ.

6. Hợp tác và chia sẻ

Trẻ học cách cùng người khác hoàn thành một hoạt động, chia sẻ vật dụng hoặc phối hợp trong trò chơi.

Đây là kỹ năng đặc biệt quan trọng khi trẻ bắt đầu tham gia các hoạt động nhóm tại trường mầm non và tiểu học.

7. Giải quyết tình huống xã hội

Khi xảy ra mâu thuẫn, trẻ dần học cách tìm giải pháp thay vì chỉ khóc, la hét hoặc bỏ đi.

Ví dụ, nếu hai bạn cùng muốn một món đồ chơi, trẻ có thể học cách chờ đến lượt, đề nghị đổi đồ chơi hoặc nhờ người lớn hỗ trợ.

Vì sao kỹ năng xã hội quan trọng với trẻ?

Kỹ năng xã hội không tồn tại tách biệt với các lĩnh vực phát triển khác. Trẻ sử dụng kỹ năng xã hội trong quá trình giao tiếp, vui chơi, học tập và xây dựng mối quan hệ.

Một trẻ có khả năng tương tác tốt hơn thường có nhiều cơ hội tham gia vào các hoạt động cùng người khác, từ đó tiếp tục học thêm nhiều kỹ năng mới.

Kỹ năng xã hội hỗ trợ giao tiếp

Giao tiếp không chỉ là nói được bao nhiêu từ. Trẻ cần biết khi nào nên bắt đầu tương tác, cách thu hút sự chú ý của người khác, cách phản hồi và cách duy trì tương tác.

Vì vậy, khi hỗ trợ trẻ chậm nói, việc phát triển kỹ năng xã hội và giao tiếp thường cần được xem xét song song.

Kỹ năng xã hội giúp trẻ tham gia vui chơi

Thông qua chơi cùng người khác, trẻ học cách bắt chước, luân phiên, chia sẻ, hợp tác và giải quyết những tình huống phát sinh.

Vui chơi vì thế không chỉ là hoạt động giải trí mà còn là một môi trường tự nhiên để trẻ học các kỹ năng xã hội.

Kỹ năng xã hội hỗ trợ quá trình học tập

Ở trường, trẻ cần lắng nghe giáo viên, chờ đến lượt, làm việc cùng bạn, tham gia hoạt động nhóm và phản hồi khi được hỏi.

Những kỹ năng này ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng trẻ tham gia vào môi trường học tập.

Kỹ năng xã hội giúp trẻ xây dựng mối quan hệ

Khi biết cách thể hiện nhu cầu, nhận biết cảm xúc và phản hồi với người khác, trẻ có thêm cơ hội tạo dựng mối quan hệ tích cực với cha mẹ, anh chị em, thầy cô và bạn bè.

Trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn gì về kỹ năng xã hội?

Trẻ tự kỷ có thể có những khác biệt trong giao tiếp và tương tác xã hội. Mức độ và biểu hiện ở mỗi trẻ rất khác nhau.

Một số trẻ có thể khó chủ động tương tác với người khác, khó duy trì tương tác qua lại hoặc ít sử dụng ánh mắt, cử chỉ và biểu cảm để chia sẻ sự quan tâm.

Một số trẻ khác có thể muốn kết nối với bạn nhưng chưa biết cách tham gia vào trò chơi, chưa hiểu quy tắc xã hội hoặc gặp khó khăn khi thay đổi hoạt động.

Ví dụ, trẻ có thể muốn chơi cùng các bạn nhưng chỉ tập trung vào cách chơi mà mình thích và khó điều chỉnh khi bạn muốn chơi theo cách khác.

Điều này không có nghĩa trẻ “không muốn giao tiếp”. Trong nhiều trường hợp, trẻ có thể muốn kết nối nhưng chưa có đủ kỹ năng hoặc phương tiện để thể hiện điều đó.

Vì vậy, thay vì chỉ yêu cầu trẻ “phải biết chơi với bạn”, người lớn cần tìm hiểu trẻ đang gặp khó khăn ở bước nào để có cách hỗ trợ phù hợp.

Trẻ chậm nói và kỹ năng xã hội có liên quan như thế nào?

Khả năng ngôn ngữ và kỹ năng xã hội có mối liên hệ chặt chẽ nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Một trẻ có vốn từ hạn chế có thể gặp khó khăn trong việc tham gia trò chuyện, thể hiện nhu cầu hoặc duy trì tương tác với người khác.

Tuy nhiên, kỹ năng xã hội không chỉ được thể hiện bằng lời nói.

Một trẻ chưa nói được nhiều vẫn có thể học cách:

• Nhìn người khác để chia sẻ sự chú ý.

• Chỉ tay hoặc sử dụng cử chỉ để thể hiện mong muốn.

• Đưa đồ vật cho người khác.

• Bắt chước hành động.

• Luân phiên trong trò chơi.

• Chủ động tìm người lớn để yêu cầu hỗ trợ.

Do đó, khi đồng hành cùng trẻ chậm nói, cha mẹ không nên chỉ tập trung vào việc “dạy con nói thêm từ”, mà nên tạo nhiều cơ hội để trẻ giao tiếp có mục đích và tương tác qua lại.

Trẻ ADHD có thể gặp khó khăn gì trong kỹ năng xã hội?

Trẻ ADHD có thể gặp khó khăn trong một số khía cạnh liên quan đến chú ý, kiểm soát hành vi và điều chỉnh cảm xúc. Những khó khăn này đôi khi ảnh hưởng đến tương tác với người khác.

Chẳng hạn, trẻ có thể:

• Khó chờ đến lượt.

• Ngắt lời người khác.

• Chuyển hoạt động quá nhanh.

• Khó duy trì chú ý trong trò chơi.

• Phản ứng mạnh khi không đạt được điều mình muốn.

• Gặp khó khăn khi tuân thủ luật chơi.

Những biểu hiện này không nên được hiểu đơn giản là trẻ “không biết cư xử”. Trẻ có thể cần được hướng dẫn cụ thể, thực hành nhiều lần và được hỗ trợ trong những tình huống thực tế.

Dấu hiệu cho thấy trẻ có thể cần được hỗ trợ kỹ năng xã hội

Mỗi trẻ phát triển theo một tốc độ khác nhau. Một biểu hiện đơn lẻ không đủ để kết luận trẻ đang gặp vấn đề.

Tuy nhiên, cha mẹ có thể quan sát nếu trẻ thường xuyên:

• Ít chủ động tương tác với người khác.

• Khó tham gia trò chơi qua lại.

• Ít chia sẻ sự quan tâm với người khác.

• Khó chờ đợi hoặc luân phiên.

• Khó bắt chước hành động của người khác.

• Khó hiểu hoặc phản hồi với cảm xúc của người khác.

• Khó tham gia hoạt động nhóm phù hợp với độ tuổi.

• Thường xuyên xảy ra xung đột khi chơi cùng bạn.

• Khó thể hiện nhu cầu bằng lời nói, cử chỉ hoặc phương tiện giao tiếp khác.

Nếu cha mẹ nhận thấy nhiều biểu hiện kéo dài và ảnh hưởng đến sinh hoạt, giao tiếp hoặc việc tham gia các hoạt động của trẻ, có thể cân nhắc trao đổi với chuyên gia phát triển trẻ em hoặc chuyên gia phù hợp để được đánh giá toàn diện.

Cha mẹ có thể phát triển kỹ năng xã hội cho trẻ tại nhà như thế nào?

Không nhất thiết phải biến mọi hoạt động thành một “buổi học”. Những tình huống tự nhiên trong ngày có thể trở thành cơ hội để trẻ luyện tập.

Bắt đầu từ hoạt động trẻ yêu thích

Nếu trẻ thích ô tô, hãy bắt đầu bằng trò chơi ô tô. Nếu trẻ thích xếp hình, hãy cùng trẻ xếp hình.

Khi người lớn tham gia vào hoạt động mà trẻ đang quan tâm, cơ hội hình thành tương tác tự nhiên thường cao hơn.

Tạo trò chơi có lượt

Cha mẹ có thể chơi những trò đơn giản như chuyền bóng, thả xe, ghép hình hoặc lần lượt cho thú đồ chơi ăn.

Mỗi lượt chơi nên rõ ràng để trẻ dần hiểu khái niệm “đến lượt mẹ – đến lượt con”.

Tạo cơ hội để trẻ chủ động giao tiếp

Thay vì đáp ứng ngay mọi nhu cầu của trẻ, cha mẹ có thể tạo ra những khoảng dừng nhỏ để trẻ có cơ hội yêu cầu, chỉ, nhìn, đưa đồ vật hoặc sử dụng lời nói.

Mục tiêu không phải là làm trẻ khó chịu mà là tạo một khoảng trống vừa đủ để trẻ có cơ hội chủ động giao tiếp.

Dạy thông qua tình huống thật

Khi trẻ gặp một tình huống xã hội, cha mẹ có thể hướng dẫn ngay trong hoàn cảnh đó.

Ví dụ, khi trẻ muốn lấy đồ chơi từ bạn, thay vì chỉ nói “Không được giật”, cha mẹ có thể giúp trẻ thực hành cách chờ đợi hoặc nói một câu phù hợp như “Cho mình chơi với”.

Làm mẫu thay vì chỉ yêu cầu

Trẻ nhỏ học rất nhiều thông qua quan sát.

Thay vì liên tục nói “Con phải chào”, “Con phải chia sẻ”, người lớn có thể làm mẫu cách chào hỏi, cách đưa đồ chơi, cách chờ lượt và cách thể hiện cảm xúc.

Khi trẻ được nhìn thấy và thực hành nhiều lần trong những tình huống có ý nghĩa, kỹ năng có cơ hội trở nên tự nhiên hơn.

Phát triển kỹ năng xã hội không có nghĩa là bắt trẻ phải “giống những đứa trẻ khác”

Mục tiêu của việc hỗ trợ kỹ năng xã hội không phải biến mọi trẻ thành một khuôn mẫu giống nhau.

Mỗi trẻ có cách giao tiếp, cách thể hiện cảm xúc và nhu cầu hỗ trợ khác nhau.

Điều quan trọng là giúp trẻ có thêm những phương tiện để:

• Thể hiện nhu cầu.

• Kết nối với người khác.

• Tham gia vào hoạt động mình yêu thích.

• Hiểu những tình huống xã hội phù hợp với khả năng của mình.

• Từng bước tăng khả năng tự chủ và tham gia vào môi trường xung quanh.

Đặc biệt với trẻ tự kỷ, chậm nói hoặc ADHD, cha mẹ nên bắt đầu từ khả năng hiện tại của trẻ, thay vì đặt yêu cầu vượt quá mức trẻ có thể thực hiện.

Checklist kỹ năng xã hội cho trẻ 2–6 tuổi

Cha mẹ có thể sử dụng checklist để quan sát một số kỹ năng xã hội cơ bản của trẻ trong những tình huống quen thuộc hằng ngày.

Checklist không nhằm mục đích chẩn đoán trẻ. Đây là công cụ giúp cha mẹ có thêm một góc nhìn về những kỹ năng trẻ đã thực hiện được và những kỹ năng có thể cần được hỗ trợ thêm.

Tải Checklist kỹ năng xã hội 2–6 tuổi cùng ALANA để theo dõi quá trình phát triển của con một cách cụ thể và dễ dàng hơn.

Khi nào cha mẹ nên tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn?

Nếu cha mẹ nhận thấy trẻ gặp khó khăn kéo dài trong giao tiếp, tương tác, vui chơi hoặc tham gia các hoạt động phù hợp với lứa tuổi, việc tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn có thể giúp xác định rõ hơn nhu cầu của trẻ.

Đặc biệt, nếu trẻ có nhiều khó khăn ở nhiều lĩnh vực phát triển cùng lúc, cha mẹ nên tìm kiếm một đánh giá toàn diện thay vì chỉ tập trung vào một biểu hiện riêng lẻ.

Can thiệp càng phù hợp với nhu cầu thực tế của trẻ thì cha mẹ càng có cơ sở để đồng hành cùng con trong những hoạt động hằng ngày.

ALANA đồng hành cùng cha mẹ phát triển kỹ năng xã hội cho trẻ

Tại ALANA, mỗi trẻ được nhìn nhận với những khả năng, nhu cầu và tốc độ phát triển riêng.

Phát triển kỹ năng xã hội không chỉ là dạy trẻ một danh sách các hành vi cần thực hiện. Quan trọng hơn, trẻ cần được đặt vào những tình huống tương tác có ý nghĩa, được người lớn hiểu đúng nhu cầu và có cơ hội thực hành từng bước.

Cha mẹ có thể bắt đầu từ những điều rất nhỏ: một lần trẻ nhìn về phía mẹ, một lượt chơi qua lại, một lần trẻ chủ động đưa đồ chơi cho bạn hay một lần trẻ biết tìm người lớn để nhờ giúp đỡ.

Những bước tiến nhỏ ấy đều có ý nghĩa trong hành trình xây dựng khả năng giao tiếp, tương tác và tham gia của trẻ.

Tải Checklist kỹ năng xã hội 2–6 tuổi cùng ALANA để bắt đầu quan sát và đồng hành cùng con từ những kỹ năng gần gũi nhất trong cuộc sống hằng ngày.