Trò chơi tương tác cho trẻ tự kỷ có thực sự cần thiết?

Khi chơi cùng con, nhiều phụ huynh nhận thấy trẻ dường như thích chơi một mình, ít chủ động rủ người khác chơi hoặc không biết cách duy trì một trò chơi qua lại.

Có trẻ chỉ thích xoay bánh xe ô tô, xếp đồ vật thành hàng, mở – đóng đồ chơi hoặc lặp đi lặp lại một hành động quen thuộc. Khi cha mẹ tham gia, trẻ có thể không phản ứng hoặc nhanh chóng quay lại hoạt động riêng của mình.

Điều này dễ khiến cha mẹ băn khoăn:

• Làm thế nào để chơi cùng trẻ?

• Nên mua loại đồ chơi nào?

• Có cần ép trẻ nhìn vào mắt khi chơi không?

• Làm thế nào để trẻ biết chờ đến lượt?

• Chơi thế nào để khuyến khích trẻ giao tiếp?

• Nếu trẻ không hợp tác thì cha mẹ nên làm gì?

Thực tế, trò chơi tương tác cho trẻ tự kỷ không đơn thuần là tìm một món đồ chơi thật hấp dẫn. Điều quan trọng hơn là biến khoảng thời gian chơi thành cơ hội để trẻ học cách chú ý đến người khác, chia sẻ sự chú ý, chờ đợi, luân phiên, bắt chước, yêu cầu và đáp lại tương tác.

Cha mẹ cũng không cần biến mọi giờ chơi thành một “buổi học”.

Một trò chơi kéo dài vài phút nhưng có nhiều lượt tương tác qua lại đôi khi có giá trị hơn việc cố gắng chơi thật nhiều trò nhưng trẻ gần như không tham gia cùng người khác.

1. Trò chơi tương tác là gì?

Trò chơi tương tác là những hoạt động trong đó trẻ và người khác cùng tham gia vào một hoạt động có sự qua lại.

Ví dụ đơn giản:

Mẹ lăn quả bóng cho con → con nhận bóng → con lăn lại → mẹ đón bóng → mẹ tiếp tục lăn cho con.

Ở đây, điều quan trọng không chỉ là quả bóng.

Trẻ đang học một chuỗi tương tác:

Mẹ làm → con chờ → con làm → mẹ đáp lại.

Đó chính là nền tảng của chơi luân phiên.

Các trò chơi tương tác có thể giúp tạo cơ hội để trẻ thực hành nhiều kỹ năng như:

• Chú ý đến người khác.

• Chia sẻ sự chú ý.

• Bắt chước hành động.

• Chờ đợi.

• Luân phiên.

• Yêu cầu.

• Đáp lại.

• Giao tiếp bằng cử chỉ hoặc lời nói.

• Duy trì hoạt động cùng người khác.

• Linh hoạt trong cách chơi.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng rằng trò chơi không phải là phương pháp thay thế cho đánh giá hoặc can thiệp chuyên môn khi trẻ có nhu cầu phát triển đặc biệt.

Ở nhà, cha mẹ có thể tạo thêm nhiều cơ hội giao tiếp tự nhiên thông qua những hoạt động mà trẻ thực sự thích.

2. Vì sao trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn khi chơi cùng người khác?

Không phải trẻ tự kỷ nào cũng có cùng biểu hiện.

Một số trẻ có thể rất thích tương tác với người khác nhưng gặp khó khăn trong việc duy trì lượt chơi. Một số trẻ khác lại ít chủ động tìm kiếm sự tương tác.

Những khó khăn thường gặp có thể bao gồm:

Trẻ thích chơi một mình

Trẻ có thể tự chơi trong thời gian dài và không chủ động tìm người khác.

Ví dụ:

• Xếp ô tô.

• Xếp khối.

• Xoay đồ vật.

• Chơi với bánh xe.

• Mở và đóng hộp.

• Xem một đồ vật chuyển động.

Trẻ chưa biết cách chơi qua lại

Trẻ có thể lấy đồ chơi từ tay người lớn nhưng chưa hiểu rằng người khác cũng có lượt.

Trẻ khó duy trì sự chú ý chung

Cha mẹ gọi, chỉ hoặc đưa đồ chơi nhưng trẻ không dễ dàng chuyển sự chú ý sang người khác hoặc sang hoạt động đang được chia sẻ.

Trẻ chưa biết bắt chước

Nếu người lớn làm một hành động đơn giản như vỗ tay, gõ trống hoặc đẩy ô tô, trẻ có thể chưa biết làm theo.

Trẻ có cách chơi lặp lại

Trẻ có thể sử dụng đồ chơi theo một cách rất cố định và không dễ chấp nhận cách chơi mới.

Những biểu hiện này không có nghĩa rằng trẻ “không muốn chơi với bố mẹ”.

Nhiều khi trẻ chưa có đủ kỹ năng để biết cách tham gia vào một trò chơi xã hội.

Vì vậy, thay vì liên tục yêu cầu:

“Con chơi với mẹ đi.”

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng cách tham gia vào hoạt động mà trẻ đang thích.

3. Nguyên tắc quan trọng khi chơi với trẻ tự kỷ

Trước khi bắt đầu 15 trò chơi dưới đây, cha mẹ nên ghi nhớ một nguyên tắc:

Đừng bắt đầu bằng việc yêu cầu trẻ tương tác. Hãy bắt đầu bằng việc tạo ra một hoạt động mà trẻ muốn tham gia cùng bạn.

3.1. Bắt đầu từ sở thích của trẻ

Nếu trẻ thích ô tô, hãy bắt đầu bằng ô tô.

Nếu trẻ thích bóng, hãy bắt đầu bằng bóng.

Nếu trẻ thích bong bóng, hãy sử dụng bong bóng.

Sở thích của trẻ chính là “cánh cửa” để người lớn bước vào hoạt động của trẻ.

3.2. Chơi ngắn nhưng lặp lại nhiều lần

Không nhất thiết phải chơi 30–60 phút.

Một hoạt động chỉ cần vài phút nhưng có nhiều lượt qua lại đã có thể tạo ra rất nhiều cơ hội tương tác.

Ví dụ:

Mẹ → con → mẹ → con → mẹ → con.

Hãy ưu tiên chất lượng tương tác hơn thời lượng chơi.

3.3. Tạo cơ hội để trẻ chủ động

Cha mẹ không nên làm mọi thứ thay trẻ.

Ví dụ, nếu trẻ rất thích bong bóng, thay vì liên tục thổi bong bóng, mẹ có thể:

1. Thổi một lần.

2. Dừng lại.

3. Chờ trẻ thể hiện nhu cầu.

4. Đáp lại tín hiệu của trẻ.

5. Tiếp tục trò chơi.

Trẻ có thể:

• Nhìn mẹ.

• Đưa lọ bong bóng.

• Chỉ tay.

• Kéo tay mẹ.

• Phát âm.

• Nói “bóng”.

• Nói “nữa”.

Tất cả đều có thể trở thành cơ hội giao tiếp.

3.4. Không ép giao tiếp mắt

Một sai lầm phổ biến là liên tục yêu cầu:

“Nhìn mẹ đi!”

Trong tương tác, mục tiêu không nhất thiết là bắt trẻ nhìn thẳng vào mắt người khác.

Quan trọng hơn là giúp trẻ hướng sự chú ý đến người và hoạt động đang diễn ra, theo cách trẻ cảm thấy tự nhiên và thoải mái.

Cha mẹ có thể đưa khuôn mặt của mình vào gần đồ chơi, sử dụng biểu cảm, giọng nói và hành động thú vị để thu hút sự chú ý thay vì ép trẻ nhìn.

4. 15 trò chơi tương tác cho trẻ tự kỷ cha mẹ có thể chơi tại nhà

Trò chơi 1: Lăn bóng qua lại

Đây là một trong những trò chơi đơn giản nhất để bắt đầu dạy trẻ luân phiên.

Cách chơi

Hai mẹ con ngồi đối diện nhau.

Mẹ lăn bóng về phía trẻ:

“Đến lượt con!”

Khi trẻ đẩy hoặc lăn bóng trở lại, mẹ đáp:

“Đến lượt mẹ!”

Sau đó tiếp tục.

Kỹ năng có thể thực hành

• Chờ đợi.

• Luân phiên.

• Chú ý đến người khác.

• Bắt đầu và kết thúc một lượt chơi.

Nếu trẻ chưa lăn bóng lại?

Đừng vội yêu cầu trẻ phải làm ngay.

Mẹ có thể hỗ trợ bằng cách đưa bóng gần tay trẻ và giúp trẻ đẩy bóng về phía mình.

Ngay khi trẻ thực hiện được, hãy lập tức tiếp tục trò chơi.

Trò chơi 2: Thổi bong bóng – dừng lại – chờ trẻ yêu cầu

Bong bóng thường tạo ra một tình huống rất tự nhiên để trẻ muốn giao tiếp.

Cách chơi

Mẹ thổi vài quả bong bóng.

Sau đó dừng lại và giữ lọ bong bóng.

Chờ trẻ thể hiện rằng mình muốn chơi tiếp.

Trẻ có thể:

• Nhìn mẹ.

• Chạm vào lọ.

• Đưa lọ cho mẹ.

• Chỉ tay.

• Phát âm.

• Nói “nữa”.

• Nói “bóng”.

Mẹ đáp lại:

“Con muốn nữa à? Mẹ thổi nhé!”

Mục tiêu

Tạo động lực để trẻ chủ động giao tiếp, thay vì người lớn luôn chủ động cung cấp mọi thứ.

Trò chơi 3: Ú òa

Ú òa là trò chơi xã hội rất đơn giản nhưng có nhiều lượt tương tác.

Cách chơi

Mẹ dùng khăn hoặc hai bàn tay che mặt:

“Mẹ đâu rồi?”

Sau vài giây:

“Ú òa!”

Có thể đổi vai:

“Đến lượt con!”

Nếu trẻ chưa biết che mặt, mẹ có thể làm mẫu và hỗ trợ.

Có thể phát triển

• Chờ đợi.

• Dự đoán.

• Bắt chước.

• Chú ý đến người khác.

• Tương tác qua lại.

Trò chơi 4: Đẩy ô tô qua đường đua

Nếu trẻ thích ô tô, cha mẹ không cần tìm một trò chơi hoàn toàn mới.

Hãy biến sở thích đó thành hoạt động có sự tương tác.

Cách chơi

Mẹ đẩy một chiếc ô tô:

“Xe chạy!”

Sau đó đưa xe cho trẻ.

“Đến lượt con.”

Trẻ đẩy xe.

Mẹ tiếp tục:

“Đến lượt mẹ!”

Có thể tạo đường đua bằng:

• Gối.

• Hộp giấy.

• Băng dính.

• Khối xếp hình.

Mục tiêu

Biến hoạt động chơi một mình thành chơi luân phiên.

Trò chơi 5: Bắt chước tiếng động vật

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những âm thanh rất đơn giản.

Ví dụ:

“Gâu gâu!”

Sau đó chờ trẻ.

Nếu trẻ phát âm gần giống, hãy đáp lại ngay:

“Đúng rồi! Gâu gâu!”

Tiếp tục với:

• Meo meo.

• Ò ó o.

• Quạc quạc.

• Chíp chíp.

Lưu ý

Không cần yêu cầu trẻ phải phát âm chính xác.

Ở giai đoạn đầu, mục tiêu có thể đơn giản là trẻ chú ý, bắt chước hoặc tham gia vào lượt tương tác.

Trò chơi 6: Bắt chước hành động

Đây là một hoạt động rất tốt để kết hợp bắt chước và tương tác xã hội.

Cha mẹ thực hiện một hành động:

• Vỗ tay.

• Gõ bàn.

• Gõ trống.

• Đập hai khối vào nhau.

• Giơ tay.

• Chạm đầu.

• Dậm chân.

Sau đó:

“Đến lượt con!”

Nếu trẻ chưa làm, cha mẹ có thể hỗ trợ nhẹ nhàng rồi giảm dần sự hỗ trợ.

Trò chơi 7: Chuyền đồ vật

Chọn một món đồ trẻ thích.

Ví dụ: quả bóng, thú bông hoặc ô tô.

Mẹ đưa cho trẻ:

“Con cầm.”

Sau đó đưa tay:

“Cho mẹ.”

Khi trẻ đưa lại:

“Cảm ơn con!”

Tiếp tục chuyền qua lại.

Trò chơi này giúp trẻ làm quen với trao – nhận và luân phiên.

Trò chơi 8: Thả đồ vật vào hộp

Chuẩn bị:

• Một chiếc hộp.

• Một số khối hoặc bóng nhỏ.

Mẹ bỏ một món vào hộp:

“Bỏ vào!”

Sau đó đưa món tiếp theo cho trẻ.

“Đến lượt con.”

Khi trẻ bỏ vào:

“Bụp! Vào rồi!”

Có thể thay đổi cách chơi:

• Bỏ bóng.

• Bỏ khối.

• Bỏ thú nhỏ.

• Lấy ra.

• Đổ ra.

Điểm quan trọng là cha mẹ liên tục tạo lượt của mình và lượt của trẻ.

Trò chơi 9: Tháp khối – xây và phá

Trò chơi này đặc biệt phù hợp với trẻ thích xếp đồ vật.

Mẹ đặt một khối.

“Một!”

Trẻ đặt một khối.

“Hai!”

Hai mẹ con tiếp tục xây.

Sau khi hoàn thành:

“Một, hai, ba… đổ!”

Cùng nhau làm đổ tháp.

Trẻ có thể rất thích phần “đổ tháp”, và chính sự thích thú đó giúp tạo động lực cho những lượt chơi tiếp theo.

Trò chơi 10: Kéo co

Có thể dùng một chiếc khăn hoặc dây mềm phù hợp với trẻ.

Mẹ kéo nhẹ:

“Kéo!”

Trẻ kéo.

Mẹ dừng lại.

“Dừng!”

Sau đó tiếp tục.

Trò chơi có thể tạo cơ hội để trẻ thực hành:

• Chờ.

• Bắt đầu.

• Dừng lại.

• Luân phiên.

• Chú ý đến hành động của người khác.

Trò chơi 11: Hát và dừng bài hát

Chọn bài hát quen thuộc mà trẻ thích.

Ví dụ, khi hát:

“Một con vịt…”

Cha mẹ có thể dừng lại ở một đoạn trẻ quen thuộc.

Chờ trẻ:

• Nhìn.

• Phát âm.

• Làm động tác.

• Ra hiệu muốn tiếp tục.

Sau đó hát tiếp.

Đây là cách đơn giản để tạo khoảng dừng giao tiếp trong một hoạt động mà trẻ đã yêu thích.

Trò chơi 12: Đường hầm bằng chăn

Dùng chăn hoặc gối tạo một đường hầm an toàn.

Mẹ bò qua:

“Mẹ đi!”

Sau đó:

“Đến lượt con!”

Có thể lần lượt:

Mẹ → con → mẹ → con.

Cha mẹ cũng có thể tạo bất ngờ bằng cách xuất hiện ở cuối đường hầm:

“Ú òa!”

Trò chơi vận động như vậy có thể đặc biệt hữu ích với những trẻ thích hoạt động cơ thể.

Trò chơi 13: Đưa đồ chơi lên – xuống

Dùng thang, ghế thấp hoặc một mặt phẳng an toàn.

Cho ô tô chạy:

“Xe lên.”

Sau đó:

“Xe xuống!”

Mẹ thực hiện một lượt.

Sau đó đưa xe cho trẻ.

“Đến lượt con.”

Trò chơi có thể giúp trẻ thực hành:

• Bắt chước.

• Luân phiên.

• Từ đơn.

• Chờ đợi.

• Chú ý chung.

Trò chơi 14: Chọn giữa hai món đồ chơi

Đây là trò chơi rất hữu ích để tạo cơ hội giao tiếp có mục đích.

Đưa cho trẻ hai lựa chọn:

“Con muốn bóng hay xe?”

Nếu trẻ lấy xe, mẹ phản hồi:

“Xe! Con chọn xe.”

Nếu trẻ chưa chỉ hoặc nói, trẻ có thể đưa tay lấy món mình muốn.

Cha mẹ có thể diễn đạt lại lựa chọn của trẻ.

Ví dụ:

Trẻ lấy bóng.

Mẹ nói:

“Bóng. Con muốn bóng.”

Không cần bắt trẻ phải nói ngay.

Trò chơi 15: Chơi giả vờ đơn giản

Khi trẻ đã có khả năng tham gia một số trò chơi qua lại, cha mẹ có thể bắt đầu mở rộng sang chơi biểu tượng và chơi giả vờ.

Ví dụ:

Cho búp bê ăn

Mẹ cầm thìa:

“Em bé ăn.”

Sau đó đưa thìa cho trẻ.

“Con cho em bé ăn nhé.”

Cho ô tô đi ngủ

Mẹ đặt xe lên “giường”:

“Xe ngủ.”

Sau đó đắp khăn.

Nấu ăn

Mẹ giả vờ khuấy:

“Nấu canh.”

Sau đó đưa thìa cho trẻ.

“Đến lượt con.”

Những hoạt động này giúp trẻ dần hiểu rằng đồ vật có thể được sử dụng trong những tình huống chơi mang tính biểu tượng, thay vì chỉ sử dụng theo một cách cố định.

5. Nếu trẻ không chịu chơi cùng thì cha mẹ phải làm gì?

Đây là tình huống rất thường gặp.

Cha mẹ chuẩn bị đồ chơi và hào hứng gọi:

“Con ơi, chơi với mẹ nào!”

Nhưng trẻ không phản ứng.

Trong trường hợp này, đừng vội kết luận:

“Con không thích tương tác.”

Hãy thử thay đổi cách tiếp cận.

Bước 1: Quan sát trẻ

Trẻ đang làm gì?

Trẻ đang:

• Xếp đồ chơi?

• Xoay bánh xe?

• Chạy?

• Nhảy?

• Xem sách?

• Chơi nước?

• Nhìn vật chuyển động?

Bước 2: Tham gia vào hoạt động của trẻ

Nếu trẻ đang đẩy ô tô, cha mẹ có thể lấy một chiếc ô tô khác và đẩy bên cạnh.

Nếu trẻ đang xếp khối, mẹ đặt một khối bên cạnh.

Không cần ngay lập tức lấy đồ chơi của trẻ hoặc thay đổi cách chơi.

Bước 3: Tạo một hành động thú vị

Ví dụ:

“Vùuu!”

khi đẩy ô tô.

Hoặc:

“Rơi rồi!”

khi khối bị đổ.

Mục tiêu là tạo ra một khoảnh khắc khiến trẻ muốn chú ý đến bạn.

Bước 4: Tạo lượt qua lại

Khi trẻ bắt đầu chú ý đến hoạt động của mẹ, hãy chuyển dần sang:

Mẹ làm → trẻ làm → mẹ làm → trẻ làm.

Đây chính là nền tảng của tương tác.

6. Làm thế nào để biến một món đồ chơi thành trò chơi tương tác?

Một món đồ chơi có thể được chơi theo nhiều cách.

Ví dụ, một chiếc ô tô.

Chơi một mình

Trẻ chỉ xoay bánh xe.

Chơi song song

Mẹ và trẻ mỗi người có một chiếc ô tô.

Chơi luân phiên

Mẹ đẩy xe → trẻ đẩy xe.

Chơi có giao tiếp

Mẹ đẩy xe:

“Xe đi!”

Trẻ đẩy:

“Xe!”

Chơi giả vờ

“Xe đi siêu thị.”

Sau đó:

“Mua sữa.”

Như vậy, đồ chơi chỉ là công cụ.

Điều quan trọng là cách người lớn sử dụng đồ chơi để tạo ra cơ hội tương tác.

7. 5 lỗi cha mẹ thường mắc khi chơi với trẻ tự kỷ

Lỗi 1: Đặt quá nhiều câu hỏi

“Đây là gì?”

“Màu gì?”

“Con có biết đây là con gì không?”

Nếu liên tục hỏi, giờ chơi dễ biến thành một buổi kiểm tra.

Thay vào đó, cha mẹ có thể bình luận về điều trẻ đang làm.

Ví dụ:

“Xe chạy!”

“Ô tô đỏ!”

“Rơi rồi!”

Lỗi 2: Ép trẻ nhìn mắt

Giao tiếp không chỉ được thể hiện bằng ánh mắt.

Thay vì yêu cầu:

“Nhìn mẹ!”

hãy tạo tình huống khiến trẻ tự nhiên hướng sự chú ý về phía bạn.

Lỗi 3: Làm thay trẻ quá nhiều

Cha mẹ đôi khi vì muốn con chơi đúng nên liên tục cầm tay, đặt đồ chơi hoặc thực hiện thay.

Điều này có thể làm giảm cơ hội để trẻ chủ động.

Hãy cho trẻ một khoảng thời gian để thử.

Lỗi 4: Đổi trò chơi quá nhanh

Trẻ vừa bắt đầu tham gia thì cha mẹ đã chuyển sang hoạt động khác.

Hãy tận dụng một trò chơi trẻ thích để tạo thật nhiều lượt tương tác.

Lỗi 5: Chỉ tập trung vào lời nói

Một trẻ chưa nói được vẫn có thể giao tiếp bằng:

• Ánh mắt.

• Cử chỉ.

• Chỉ tay.

• Đưa đồ vật.

• Kéo tay.

• Âm thanh.

• Biểu cảm.

Hãy phản hồi những tín hiệu đó.

Giao tiếp không bắt đầu từ lời nói.

8. Một buổi chơi tương tác tại nhà có thể diễn ra như thế nào?

Cha mẹ không cần chuẩn bị một giáo án phức tạp.

Có thể bắt đầu với khoảng 15–20 phút, tùy khả năng tham gia của trẻ.

5 phút đầu: Theo sở thích của trẻ

Ví dụ trẻ thích ô tô.

Cha mẹ tham gia cùng trẻ.

5 phút tiếp theo: Chơi luân phiên

Lăn bóng hoặc đẩy ô tô:

Mẹ → con → mẹ → con.

5 phút tiếp theo: Tạo cơ hội giao tiếp

Dùng bong bóng hoặc món đồ trẻ thích.

Mẹ dừng lại và chờ trẻ yêu cầu tiếp.

5 phút cuối: Chơi giả vờ hoặc bắt chước

Cho búp bê ăn, nấu ăn, cho xe đi ngủ hoặc bắt chước hành động.

Không nhất thiết buổi chơi nào cũng phải đủ tất cả các hoạt động.

Điều quan trọng nhất là trẻ có cơ hội tương tác thành công với người lớn.

9. Cha mẹ nên kỳ vọng gì sau khi chơi thường xuyên?

Không nên đặt mục tiêu:

“Chơi 2 tuần là con sẽ biết giao tiếp.”

Sự phát triển của mỗi trẻ rất khác nhau.

Thay vào đó, hãy quan sát những thay đổi nhỏ:

• Trẻ chủ động đến gần người khác hơn.

• Trẻ bắt đầu chờ đến lượt.

• Trẻ đưa đồ vật cho cha mẹ.

• Trẻ bắt chước hành động.

• Trẻ bắt đầu sử dụng cử chỉ để yêu cầu.

• Trẻ duy trì trò chơi lâu hơn.

• Trẻ biết tiếp tục một trò chơi quen thuộc.

• Trẻ bắt đầu có nhiều lượt tương tác hơn.

Những thay đổi nhỏ này rất đáng được ghi nhận.

10. Khi nào cha mẹ nên tìm hỗ trợ chuyên môn?

Trò chơi tại nhà là một phần quan trọng trong việc tạo môi trường giao tiếp cho trẻ, nhưng không nên xem đây là phương pháp thay thế cho đánh giá và can thiệp chuyên môn khi trẻ có những khó khăn đáng kể về giao tiếp, tương tác xã hội hoặc phát triển.

Cha mẹ nên cân nhắc trao đổi với chuyên gia nếu nhận thấy trẻ:

• Ít hoặc không sử dụng giao tiếp để tương tác.

• Khó hiểu hoặc đáp lại giao tiếp của người khác.

• Không có hoặc rất ít cử chỉ giao tiếp.

• Khó tham gia các hoạt động qua lại.

• Có nhiều hành vi lặp lại ảnh hưởng đến việc học và sinh hoạt.

• Có dấu hiệu chậm phát triển ở nhiều lĩnh vực.

• Hoặc cha mẹ đơn giản là đang lo lắng về sự phát triển của con.

Không cần chờ đến khi khó khăn trở nên nghiêm trọng mới tìm kiếm hỗ trợ.

11. Điều quan trọng nhất: Hãy biến chơi thành cơ hội kết nối

Một số cha mẹ nghĩ rằng:

“Con phải chơi đúng cách thì mới học được.”

Nhưng với trẻ có khó khăn về giao tiếp và tương tác xã hội, đôi khi điều cần thiết trước tiên không phải là “chơi đúng”.

Mà là:

Trẻ muốn ở cùng người khác.

Từ một quả bóng, một chiếc ô tô, vài chiếc khối hay một chai bong bóng, cha mẹ có thể tạo ra hàng chục lượt tương tác.

Mẹ lăn bóng.

Con lăn lại.

Mẹ cười.

Con nhìn.

Mẹ dừng lại.

Con đưa tay.

Mẹ tiếp tục.

Đó có thể là một khoảnh khắc rất nhỏ.

Nhưng chính những lượt tương tác nhỏ được lặp lại thường xuyên trong đời sống hàng ngày mới tạo nên môi trường thuận lợi để trẻ thực hành giao tiếp và kỹ năng xã hội.

Vì vậy, thay vì tự hỏi:

“Hôm nay mình phải dạy con điều gì?”

Cha mẹ có thể thử đổi câu hỏi thành:

“Hôm nay mình có thể tạo ra bao nhiêu khoảnh khắc để con muốn tương tác với mình?”

Nhận bộ trò chơi tương tác tại nhà cho phụ huynh

Nếu cha mẹ đang gặp khó khăn trong việc lựa chọn trò chơi hoặc chưa biết bắt đầu từ đâu, ALANA có thể giúp phụ huynh hệ thống hóa các hoạt động theo từng mục tiêu tương tác.

Bộ trò chơi tương tác tại nhà có thể được sử dụng như tài liệu tham khảo để cha mẹ:

• Chọn trò chơi phù hợp với sở thích của trẻ.

• Tạo lượt tương tác qua lại.

• Khuyến khích trẻ chủ động giao tiếp.

• Thực hành bắt chước.

• Tăng cơ hội chơi cùng người khác.

• Từng bước mở rộng từ chơi đơn sang chơi tương tác.

👉 Nhận bộ trò chơi tương tác tại nhà và bắt đầu thực hành cùng con từ những hoạt động đơn giản nhất.

Câu hỏi thường gặp

1. Trẻ tự kỷ không thích chơi cùng người khác có nên ép trẻ chơi không?

Không nên ép buộc theo cách khiến trẻ căng thẳng hoặc chống đối. Cha mẹ nên bắt đầu từ sở thích của trẻ, tham gia vào hoạt động trẻ đang quan tâm và từng bước tạo ra những lượt tương tác ngắn.

2. Trò chơi nào giúp trẻ tự kỷ tăng giao tiếp?

Không có một trò chơi duy nhất phù hợp với mọi trẻ. Các trò như bong bóng, lăn bóng, ú òa, hát – dừng, chơi luân phiên, bắt chước hành động và chơi giả vờ thường tạo nhiều cơ hội để trẻ giao tiếp.

3. Có nên bắt trẻ nhìn vào mắt khi chơi không?

Không nên biến giao tiếp mắt thành yêu cầu bắt buộc trong mọi tình huống. Thay vào đó, hãy tạo hoạt động hấp dẫn để trẻ tự nhiên hướng sự chú ý đến người đang chơi cùng.

4. Trẻ chưa nói được có chơi trò chơi tương tác được không?

Có. Trẻ có thể tham gia bằng nhiều hình thức giao tiếp khác nhau như nhìn, chỉ tay, đưa đồ vật, kéo tay, cử chỉ, âm thanh hoặc hành động. Lời nói chỉ là một trong nhiều phương tiện giao tiếp.

5. Mỗi ngày nên chơi với trẻ bao lâu?

Không có một thời lượng cố định phù hợp với tất cả trẻ. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những khoảng chơi ngắn, phù hợp với khả năng chú ý và mức độ thoải mái của trẻ, sau đó tăng dần khi trẻ tham gia tốt hơn.

6. Trò chơi tương tác có thay thế can thiệp chuyên môn không?

Không. Trò chơi tại nhà có thể tạo thêm cơ hội thực hành trong đời sống hàng ngày nhưng không thay thế cho đánh giá và chương trình hỗ trợ chuyên môn khi trẻ có nhu cầu.

12. Cách lựa chọn trò chơi tương tác phù hợp với từng mức độ của trẻ

Không phải trò chơi nào cũng phù hợp với mọi trẻ. Nếu hoạt động quá khó, trẻ có thể nhanh chóng mất hứng thú; nếu quá dễ, trẻ có thể không có thêm cơ hội để phát triển kỹ năng mới.

Một cách đơn giản là cha mẹ xác định trẻ đang làm được gì, sau đó chọn trò chơi chỉ khó hơn một bước.

Mức 1: Trẻ hầu như chưa chủ động tương tác

Nếu trẻ thường chơi một mình, ít chú ý đến người khác, cha mẹ nên ưu tiên những trò chơi có:

• Luật chơi rất đơn giản.

• Thời gian ngắn.

• Kết quả rõ ràng.

• Trẻ yêu thích.

• Có nhiều cơ hội lặp lại.

Có thể bắt đầu bằng:

• Ú òa.

• Bong bóng.

• Chơi đu đưa nhẹ nhàng.

• Lăn bóng.

• Đẩy ô tô.

• Trò chơi âm thanh.

Mục tiêu ban đầu không phải là bắt trẻ làm đúng, mà là giúp trẻ trải nghiệm:

“Chơi cùng người khác cũng thú vị.”

Mức 2: Trẻ đã có thể tham gia trong thời gian ngắn

Khi trẻ bắt đầu chú ý đến cha mẹ hoặc chấp nhận người lớn tham gia vào trò chơi, có thể tăng dần các hoạt động luân phiên.

Ví dụ:

Mẹ đẩy xe → con đẩy xe.

Mẹ thả bóng → con thả bóng.

Mẹ xếp khối → con xếp khối.

Mẹ vỗ tay → con bắt chước.

Lúc này, cha mẹ có thể bắt đầu sử dụng những câu ngắn:

“Đến lượt mẹ.”

“Đến lượt con.”

“Mẹ làm.”

“Con làm.”

Mức 3: Trẻ đã biết luân phiên

Khi trẻ có thể thực hiện nhiều lượt qua lại, cha mẹ có thể nâng độ khó bằng cách:

• Thêm lựa chọn.

• Thay đổi luật chơi.

• Thêm hành động mới.

• Tăng thời gian chờ.

• Thêm âm thanh hoặc từ ngữ.

• Chuyển sang chơi giả vờ.

Ví dụ, từ trò chơi đẩy ô tô:

Đẩy xe → đẩy xe qua cầu → xe dừng → xe chạy → xe vào gara → xe đi ngủ.

Một trò chơi quen thuộc có thể được mở rộng thành nhiều tình huống giao tiếp khác nhau.

13. Có cần mua nhiều đồ chơi để dạy trẻ tương tác không?

Không nhất thiết.

Cha mẹ không cần một phòng đầy đồ chơi mới có thể chơi tương tác với trẻ.

Một số vật dụng rất đơn giản cũng có thể tạo ra nhiều hoạt động:

Điều quan trọng không nằm ở giá trị hay số lượng đồ chơi, mà ở cách cha mẹ tạo ra sự qua lại.

14. Một món đồ chơi có thể dạy rất nhiều kỹ năng

Ví dụ, chỉ với một quả bóng, cha mẹ có thể xây dựng cả chuỗi hoạt động.

Bước 1: Chú ý

Mẹ cầm bóng:

“Bóng!”

Chờ trẻ chú ý.

Bước 2: Yêu cầu

Đưa bóng ra ngoài tầm với một chút và chờ trẻ thể hiện nhu cầu.

Bước 3: Luân phiên

Mẹ lăn bóng.

Trẻ lăn lại.

Bước 4: Bắt chước

Mẹ đập bóng xuống sàn.

Trẻ làm theo.

Bước 5: Hiểu từ

Mẹ nói:

“Lăn.”

“Ném.”

“Bóng.”

Bước 6: Chơi xã hội

Mẹ và trẻ cùng chơi:

“Mẹ ném.”

“Con ném.”

Bước 7: Mở rộng

Chơi bóng với bố hoặc anh chị.

Như vậy, một hoạt động rất đơn giản có thể trở thành cơ hội để thực hành nhiều kỹ năng.

15. Làm gì khi trẻ chỉ muốn chơi theo cách riêng?

Đây là một trong những tình huống cha mẹ thường gặp.

Ví dụ trẻ có một chiếc ô tô nhưng chỉ muốn:

• Xoay bánh xe.

• Xếp nhiều chiếc xe thành hàng.

• Mở cửa xe liên tục.

• Nhìn bánh xe quay.

• Đẩy xe theo một đường cố định.

Cha mẹ không nhất thiết phải lập tức ngăn hành động đó.

Thay vào đó, hãy thử nguyên tắc:

“Tham gia trước – mở rộng sau”

Bước 1: Tham gia

Nếu trẻ đang xoay bánh xe, mẹ có thể lấy một chiếc xe khác và xoay bánh xe.

Bước 2: Tạo tương tác

Mẹ nhìn bánh xe và nói:

“Xoay!”

Sau đó dừng lại.

Bước 3: Mở rộng một chút

Mẹ đẩy xe:

“Xe chạy!”

Nếu trẻ chú ý hoặc bắt chước, tiếp tục.

Bước 4: Tạo lượt

“Mẹ xoay.”

“Con xoay.”

Sau đó mới dần mở rộng sang những cách chơi khác.

Không cần biến sở thích của trẻ thành “hành vi phải loại bỏ”.

Hãy thử sử dụng sở thích đó làm điểm khởi đầu cho tương tác.

16. Làm sao để trẻ chủ động hơn trong khi chơi?

Một trong những nguyên tắc quan trọng là đừng cung cấp mọi thứ ngay lập tức.

Ví dụ trẻ rất thích bong bóng.

Nếu mẹ liên tục:

Thổi → thổi → thổi → thổi

trẻ có thể chỉ cần ngồi chờ.

Thay vào đó:

Thổi → dừng → chờ.

Trẻ có thể nhìn mẹ.

Mẹ chờ.

Trẻ đưa lọ.

Mẹ đáp:

“Con muốn nữa.”

Sau đó thổi tiếp.

Như vậy, trẻ học được một điều rất quan trọng:

“Khi mình giao tiếp với người khác, người khác sẽ phản hồi.”

Đây chính là nền tảng của giao tiếp có mục đích.

17. Cha mẹ nên chờ trẻ bao lâu?

Đừng quá vội vàng.

Khi cha mẹ đưa ra một cơ hội giao tiếp, hãy dành cho trẻ một khoảng thời gian để xử lý thông tin và phản hồi.

Ví dụ:

Mẹ đưa quả bóng.

“Con muốn bóng không?”

Sau đó dừng lại.

Không nên lập tức:

“Con muốn bóng à? Đây này! Bóng này! Cầm đi!”

Khoảng dừng cho phép trẻ có cơ hội:

• Nhìn.

• Chỉ.

• Đưa tay.

• Phát âm.

• Nói.

• Thực hiện một hành động.

Nếu trẻ chưa phản hồi, cha mẹ có thể đưa ra một gợi ý nhẹ hơn thay vì làm thay hoàn toàn.

18. Khi trẻ giao tiếp bằng hành động, cha mẹ nên phản hồi thế nào?

Giả sử trẻ kéo tay mẹ đến tủ đồ ăn.

Thay vì chỉ lấy đồ ăn ngay, mẹ có thể diễn đạt ý nghĩa của hành động:

“Con muốn bánh.”

Nếu trẻ nhìn hoặc phát âm:

“Bánh.”

Mẹ có thể đưa bánh.

Tương tự:

Trẻ đưa chai nước

Mẹ:

“Con muốn uống nước.”

Trẻ đưa ô tô

Mẹ:

“Con muốn chơi xe.”

Trẻ chỉ vào bong bóng

Mẹ:

“Con muốn bong bóng.”

Trẻ kéo tay mẹ đến cửa

Mẹ:

“Con muốn ra ngoài.”

Cha mẹ đang giúp trẻ kết nối hành động với ý nghĩa giao tiếp.

19. Đừng biến mọi trò chơi thành bài học ngôn ngữ

Một lỗi khác là cha mẹ quá tập trung vào việc dạy từ.

Ví dụ:

“Nói bóng.”

“Nói bóng.”

“Con nói bóng đi.”

Nếu trẻ chưa nói, trò chơi có thể nhanh chóng mất tính tự nhiên.

Thay vào đó, cha mẹ có thể làm mẫu ngôn ngữ trong đúng ngữ cảnh.

Trẻ cầm bóng.

Mẹ nói:

“Bóng.”

Trẻ lăn bóng.

Mẹ:

“Lăn bóng.”

Bóng rơi.

Mẹ:

“Rơi rồi!”

Trẻ muốn chơi tiếp.

Mẹ:

“Nữa!”

Ngôn ngữ xuất hiện gắn với hành động và nhu cầu thực tế.

20. Dấu hiệu cho thấy trò chơi đang phù hợp với trẻ

Một trò chơi phù hợp thường không nhất thiết phải khiến trẻ làm được ngay.

Hãy quan sát xem trẻ có:

• Chủ động quay lại trò chơi.

• Chờ đợi hành động tiếp theo.

• Tìm kiếm người chơi cùng.

• Đưa đồ vật cho cha mẹ.

• Bắt chước một hành động.

• Tăng số lượt qua lại.

• Phát ra âm thanh hoặc từ ngữ.

• Sử dụng cử chỉ để yêu cầu.

• Cười hoặc thể hiện sự thích thú.

• Chấp nhận cha mẹ tham gia lâu hơn.

Đặc biệt, hãy chú ý đến sự chủ động.

Nếu trẻ bắt đầu tự mang quả bóng đến cho mẹ, đó có thể là một thay đổi rất đáng ghi nhận.

21. Khi nào nên dừng trò chơi?

Không phải lúc nào cũng cần cố kéo dài hoạt động.

Nếu trẻ:

• Quay đi liên tục.

• Khó chịu.

• Khóc.

• Đẩy đồ chơi.

• Né tránh.

• Có dấu hiệu quá tải.

• Mất hứng thú rõ rệt.

Cha mẹ có thể giảm yêu cầu hoặc kết thúc trò chơi.

Một buổi chơi thành công không phải là buổi chơi mà trẻ “làm được thật nhiều”.

Đôi khi thành công chỉ đơn giản là:

Trẻ muốn quay lại chơi cùng cha mẹ vào lần sau.

22. Công thức 5 bước để cha mẹ dễ áp dụng tại nhà

Nếu chưa biết bắt đầu từ đâu, cha mẹ có thể nhớ công thức:

1. THEO

Theo hoạt động mà trẻ đang quan tâm.

2. THAM GIA

Tham gia vào cách chơi của trẻ thay vì lập tức thay đổi nó.

3. TẠO LƯỢT

Tạo những lượt đơn giản:

Mẹ → con → mẹ → con.

4. CHỜ

Tạo khoảng dừng để trẻ có cơ hội chủ động.

5. MỞ RỘNG

Khi trẻ đã tham gia tốt, mở rộng trò chơi sang:

bắt chước → giao tiếp → ngôn ngữ → chơi giả vờ → tương tác xã hội.

Đây là cách tiếp cận dễ thực hiện hơn rất nhiều so với việc cha mẹ cố gắng “dạy” quá nhiều kỹ năng cùng lúc.

23. Checklist nhanh trước mỗi buổi chơi

Trước khi bắt đầu, cha mẹ có thể tự hỏi:

Nếu cha mẹ có thể trả lời “có” cho một vài câu trong số này, buổi chơi đã có thể tạo ra những cơ hội rất giá trị cho trẻ.

Kết luận

Trò chơi tương tác cho trẻ tự kỷ không cần phức tạp.

Một quả bóng, chiếc ô tô, vài chiếc khối hoặc một trò ú òa quen thuộc đều có thể trở thành cơ hội để trẻ học cách:

chú ý → chờ đợi → bắt chước → luân phiên → yêu cầu → đáp lại → duy trì tương tác.

Điều cha mẹ cần thay đổi không nhất thiết là mua thêm đồ chơi, mà là thay đổi cách tham gia vào trò chơi của trẻ.

Hãy bắt đầu từ điều trẻ thích.

Chơi ngắn.

Chờ trẻ.

Tạo lượt qua lại.

Phản hồi mọi nỗ lực giao tiếp.

Và quan trọng nhất, hãy để trẻ cảm nhận rằng tương tác với người khác là một trải nghiệm an toàn, thú vị và có ý nghĩa.

Nếu cha mẹ muốn có sẵn những hoạt động cụ thể để không phải tự nghĩ trò chơi mỗi ngày, có thể đăng ký nhận “Bộ trò chơi tương tác tại nhà” của ALANA để bắt đầu thực hành từng bước cùng con.