Trẻ hay đi nhón chân là bệnh gì? Có phải cứ nhón chân là tự kỷ?

Nhiều phụ huynh chia sẻ rằng con mình thường đi bằng đầu bàn chân, gót chân gần như không chạm đất. Có trẻ chỉ nhón chân khi vui chơi, nhưng cũng có trẻ đi nhón chân gần như mọi lúc, từ lúc mới biết đi đến khi 3–5 tuổi.

Điều này khiến không ít cha mẹ lo lắng và đặt câu hỏi:

• Trẻ hay đi nhón chân là bệnh gì?

• Có phải dấu hiệu tự kỷ không?

• Có cần can thiệp sớm không?

• Liệu con có tự hết khi lớn lên?

Thực tế, đi nhón chân không phải lúc nào cũng là dấu hiệu bệnh lý.

Ở nhiều trẻ nhỏ, đặc biệt trong giai đoạn mới tập đi (khoảng 12–24 tháng), việc thỉnh thoảng đi bằng mũi chân là hoàn toàn bình thường. Trẻ đang học cách giữ thăng bằng, khám phá cơ thể và thử nhiều kiểu vận động khác nhau.

Tuy nhiên, nếu tình trạng này:

• kéo dài sau 2 tuổi,

• xuất hiện thường xuyên,

• kèm theo những dấu hiệu phát triển khác,

thì phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá để tìm nguyên nhân.

Điều quan trọng cần nhớ là:

Đi nhón chân chỉ là một biểu hiện, không phải là chẩn đoán.

Một số trẻ tự kỷ có hành vi này, nhưng cũng rất nhiều trẻ đi nhón chân mà hoàn toàn không mắc tự kỷ.

Đi nhón chân ở trẻ phát triển bình thường và bất thường khác nhau như thế nào?

Trường hợp thường được xem là bình thường

Ở trẻ dưới 2 tuổi, đi nhón chân có thể xuất hiện khi:

• mới tập đi

• quá hào hứng

• chạy nhanh

• bắt chước người lớn

• chơi trò tưởng tượng

Những trẻ này thường:

• vẫn có thể đặt gót chân xuống khi được nhắc

• dáng đi linh hoạt

• vận động bình thường

• không có dấu hiệu chậm phát triển khác

Theo thời gian, phần lớn trẻ sẽ tự chuyển sang dáng đi bình thường.

Khi nào đi nhón chân trở thành dấu hiệu cần theo dõi?

Cha mẹ nên chú ý nếu trẻ:

• luôn đi bằng mũi chân

• rất ít khi đặt gót chân xuống

• kéo dài sau 2 tuổi

• ngày càng rõ hơn

• ảnh hưởng việc chạy nhảy

• dễ té ngã

• căng gân gót chân

• cứng cổ chân

• khó mang giày

• không thể đi bằng cả bàn chân dù được hướng dẫn

Lúc này, việc đánh giá chuyên môn sẽ giúp xác định nguyên nhân thay vì chỉ chờ đợi.

Vì sao trẻ lại đi nhón chân?

Có khá nhiều nguyên nhân khác nhau.

1. Thói quen vận động

Một số trẻ đơn giản chỉ hình thành thói quen.

Nếu chưa ảnh hưởng đến chức năng vận động, trẻ vẫn có thể điều chỉnh khi được nhắc.

Đây thường được gọi là Idiopathic Toe Walking (đi nhón chân vô căn).

2. Rối loạn cảm giác

Đây là một trong những nguyên nhân khá phổ biến ở trẻ có khó khăn phát triển.

Một số trẻ:

• rất nhạy cảm với cảm giác dưới lòng bàn chân

• không thích chạm sàn

• tránh các bề mặt khác nhau

Việc đi bằng mũi chân giúp trẻ giảm cảm giác khó chịu.

Ngược lại, có những trẻ lại đi nhón chân để tăng kích thích cảm giác cho cơ thể.

Điều này thường gặp ở trẻ có rối loạn xử lý cảm giác (Sensory Processing Difficulties).

3. Liên quan đến tự kỷ

Không phải tất cả trẻ tự kỷ đều đi nhón chân.

Nhưng tỷ lệ đi nhón chân ở trẻ tự kỷ cao hơn so với trẻ phát triển điển hình.

Nguyên nhân có thể liên quan đến:

• xử lý cảm giác khác biệt

• điều hòa vận động

• kiểm soát tư thế

• thói quen vận động lặp lại

Nếu đi nhón chân đi kèm nhiều dấu hiệu phát triển khác, phụ huynh nên cho trẻ được đánh giá toàn diện.

4. Các bệnh lý thần kinh hoặc cơ xương

Hiếm gặp hơn nhưng vẫn cần loại trừ.

Ví dụ:

• bại não

• loạn dưỡng cơ

• co rút gân Achilles

• tổn thương thần kinh

• bất thường chỉnh hình

Những trường hợp này thường có thêm:

• yếu cơ

• cứng cơ

• mất thăng bằng

• chậm vận động rõ rệt

Đây là lý do việc đánh giá bởi bác sĩ hoặc chuyên gia phát triển rất quan trọng.

Đi nhón chân có phải là dấu hiệu tự kỷ không?

Đây là câu hỏi ALANA nhận được rất thường xuyên.

Câu trả lời là:

Không. Đi nhón chân không đủ để kết luận trẻ mắc tự kỷ.

Một trẻ chỉ đi nhón chân nhưng:

• giao tiếp tốt

• biết chỉ tay

• biết chơi với người khác

• hiểu lời nói

• phát triển ngôn ngữ bình thường

thì khả năng tự kỷ thấp hơn rất nhiều.

Ngược lại, nếu đi nhón chân đồng thời xuất hiện nhiều dấu hiệu khác, phụ huynh cần lưu ý.

Ví dụ:

• ít giao tiếp mắt

• không quay lại khi gọi tên

• chậm nói

• ít tương tác

• chơi lặp đi lặp lại

• thích xoay đồ vật

• nhạy cảm âm thanh

• khó thay đổi thói quen

Khi nhiều dấu hiệu xuất hiện cùng lúc, việc đánh giá phát triển sẽ giúp xác định nguyên nhân chính xác hơn.

Nếu bạn nhận thấy con đi nhón chân kéo dài, đặc biệt khi kèm theo các dấu hiệu chậm giao tiếp, chậm ngôn ngữ hoặc rối loạn cảm giác, đừng quá lo lắng nhưng cũng không nên chủ quan.

Đánh giá sớm giúp:

• xác định nguyên nhân

• xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp

• tận dụng "giai đoạn vàng" phát triển của trẻ

Mỗi trẻ đều có tốc độ phát triển khác nhau. Điều quan trọng là quan sát toàn diện thay vì chỉ dựa vào một biểu hiện đơn lẻ.

Mối liên hệ giữa đi nhón chân, rối loạn cảm giác và tự kỷ

Một trong những nguyên nhân khiến nhiều phụ huynh lo lắng khi thấy con thường xuyên đi nhón chân là vì từng đọc hoặc nghe rằng đây có thể là dấu hiệu của tự kỷ. Điều này đúng ở một mức độ nhất định, nhưng không đồng nghĩa rằng mọi trẻ đi nhón chân đều mắc rối loạn phổ tự kỷ (ASD).

Để hiểu đúng, cha mẹ cần biết rằng hành vi đi nhón chân có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó rối loạn xử lý cảm giác là một yếu tố thường gặp ở trẻ tự kỷ.

Vì sao trẻ tự kỷ thường đi nhón chân?

Nhiều nghiên cứu cho thấy một tỷ lệ trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ có biểu hiện đi bằng mũi chân trong thời gian dài. Tuy nhiên, nguyên nhân không nằm ở bàn chân mà liên quan đến cách não bộ xử lý thông tin cảm giác và điều khiển vận động.

Một số giả thuyết được các chuyên gia đưa ra gồm:

• Khác biệt trong xử lý cảm giác.

• Khó khăn trong kiểm soát tư thế và thăng bằng.

• Hành vi vận động lặp lại (repetitive behavior).

• Thói quen hình thành từ rất sớm và duy trì theo thời gian.

Điều này giải thích vì sao nhiều trẻ tự kỷ vẫn có thể đi nhón chân ngay cả khi cấu trúc xương, khớp và cơ hoàn toàn bình thường.

Rối loạn cảm giác ảnh hưởng đến dáng đi của trẻ như thế nào?

Hệ cảm giác không chỉ giúp trẻ cảm nhận nóng, lạnh hay đau mà còn giúp não bộ biết:

• cơ thể đang ở vị trí nào;

• bàn chân đang chạm vào bề mặt gì;

• lực cần dùng để bước đi;

• cách giữ thăng bằng khi di chuyển.

Khi quá trình xử lý cảm giác gặp khó khăn, trẻ có thể lựa chọn những cách vận động khác với thông thường, trong đó có việc đi nhón chân.

Có hai nhóm biểu hiện phổ biến.

1. Trẻ quá nhạy cảm với xúc giác

Một số trẻ cảm thấy rất khó chịu khi lòng bàn chân chạm trực tiếp xuống nền nhà.

Các bé có thể:

• không thích đi chân trần;

• khó chịu khi đi trên cỏ, cát hoặc nền gạch lạnh;

• thường co chân khi chạm vào một số chất liệu;

• thích đứng trên đầu ngón chân hơn là đặt toàn bộ bàn chân xuống.

Đối với những trẻ này, đi nhón chân giống như một cách để giảm cảm giác khó chịu.

2. Trẻ tìm kiếm kích thích cảm giác

Ngược lại, có những trẻ cần nhiều kích thích hơn bình thường để cảm nhận cơ thể.

Các bé có thể:

• chạy liên tục;

• nhảy không biết mệt;

• xoay vòng nhiều lần;

• thích va chạm mạnh;

• leo trèo liên tục;

• đi nhón chân trong thời gian dài.

Việc đi bằng đầu bàn chân giúp tạo thêm áp lực lên cơ bắp và khớp, mang lại cảm giác mà trẻ đang tìm kiếm.

Đi nhón chân chỉ là một phần của bức tranh phát triển

Một sai lầm khá phổ biến là chỉ dựa vào hành vi đi nhón chân để kết luận trẻ có nguy cơ tự kỷ.

Trong thực tế, các chuyên gia luôn đánh giá toàn diện nhiều lĩnh vực phát triển, bao gồm:

• giao tiếp;

• ngôn ngữ;

• tương tác xã hội;

• hành vi;

• vận động;

• nhận thức;

• kỹ năng thích nghi.

Nếu trẻ chỉ đi nhón chân nhưng các lĩnh vực khác đều phát triển phù hợp lứa tuổi thì khả năng đây là dấu hiệu của tự kỷ sẽ thấp hơn.

Những dấu hiệu đi kèm cần đặc biệt lưu ý

Cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá nếu việc đi nhón chân xuất hiện cùng nhiều biểu hiện dưới đây.

Về giao tiếp

• Không quay lại khi gọi tên.

• Ít nhìn vào mắt người đối diện.

• Không chỉ tay để chia sẻ điều mình muốn.

• Ít bắt chước nét mặt hoặc hành động.

• Không chủ động giao tiếp với người khác.

Về ngôn ngữ

• Chậm nói.

• Ít bập bẹ khi còn nhỏ.

• Khó hiểu lời nói đơn giản.

• Ít sử dụng cử chỉ để giao tiếp.

• Có hiện tượng lặp lại lời nói.

Về hành vi

• Thích xếp đồ vật thành hàng.

• Say mê một chủ đề bất thường.

• Khó chấp nhận thay đổi.

• Thường xuyên lặp đi lặp lại một hành động.

• Dễ cáu gắt khi thay đổi thói quen.

Về cảm giác

• Bịt tai khi nghe tiếng động nhỏ.

• Ngửi đồ vật thường xuyên.

• Cho đồ vật vào miệng nhiều hơn bình thường.

• Không thích cắt tóc hoặc cắt móng tay.

• Rất kén quần áo hoặc chất liệu vải.

• Đi nhón chân kéo dài.

Khi nhiều biểu hiện xuất hiện đồng thời, phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá phát triển toàn diện thay vì chỉ tập trung vào dáng đi.

Không phải mọi trường hợp đều liên quan đến rối loạn cảm giác

Ngoài tự kỷ và rối loạn cảm giác, đi nhón chân còn có thể liên quan đến các vấn đề khác như:

• co rút gân gót (Achilles);

• tăng trương lực cơ;

• bại não;

• bệnh lý thần kinh – cơ;

• bất thường chỉnh hình ở bàn chân hoặc cổ chân.

Do đó, việc xác định nguyên nhân cần có sự phối hợp giữa bác sĩ và các chuyên gia phát triển nếu cần thiết.

Phụ huynh không nên tự chẩn đoán qua Internet

Hiện nay có rất nhiều video hoặc bài viết trên mạng xã hội khẳng định rằng "đi nhón chân là dấu hiệu tự kỷ". Những thông tin này thường đơn giản hóa một vấn đề vốn rất phức tạp.

Trên thực tế:

• Có trẻ đi nhón chân nhưng phát triển hoàn toàn bình thường.

• Có trẻ tự kỷ nhưng không hề đi nhón chân.

• Có trẻ đi nhón chân do nguyên nhân chỉnh hình hoặc thần kinh.

• Có trẻ chỉ duy trì thói quen này trong một giai đoạn rồi tự hết.

Vì vậy, phụ huynh không nên quá hoang mang cũng không nên chủ quan. Quan sát sự phát triển tổng thể của trẻ và tìm đến chuyên gia khi có nhiều dấu hiệu bất thường vẫn là cách tiếp cận khoa học và an toàn nhất.

Tại ALANA, khi một trẻ đến đánh giá với biểu hiện đi nhón chân kéo dài, chuyên gia sẽ không chỉ quan sát dáng đi mà còn xem xét:

• Khả năng vận động thô và vận động tinh.

• Trương lực cơ và phạm vi vận động của cổ chân.

• Mức độ xử lý cảm giác.

• Kỹ năng giao tiếp và tương tác xã hội.

• Khả năng hiểu và sử dụng ngôn ngữ.

• Các mốc phát triển theo độ tuổi.

Việc đánh giá đa chiều giúp xác định đúng nguyên nhân, từ đó xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp, tránh bỏ sót các khó khăn phát triển hoặc can thiệp không cần thiết.

Khi nào trẻ đi nhón chân cần được đánh giá? Những dấu hiệu phụ huynh không nên bỏ qua

Không ít cha mẹ lựa chọn "đợi thêm một thời gian" khi thấy con đi nhón chân với hy vọng trẻ sẽ tự điều chỉnh. Trong một số trường hợp, điều này hoàn toàn phù hợp. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp việc trì hoãn đánh giá khiến trẻ bỏ lỡ cơ hội được hỗ trợ trong giai đoạn phát triển quan trọng.

Vậy khi nào trẻ đi nhón chân là bình thường và khi nào cần đưa trẻ đi đánh giá?

Theo từng độ tuổi, việc đi nhón chân được nhìn nhận như thế nào?

Dưới 2 tuổi: Thường chưa đáng lo nếu chỉ xuất hiện thỉnh thoảng

Trong giai đoạn mới biết đi, trẻ đang học cách giữ thăng bằng và kiểm soát cơ thể. Việc đi bằng đầu bàn chân trong một số thời điểm là khá phổ biến.

Cha mẹ thường không cần quá lo lắng nếu trẻ:

• chỉ nhón chân khi vui chơi hoặc phấn khích;

• vẫn có thể đi bằng cả bàn chân;

• phát triển vận động phù hợp;

• giao tiếp và tương tác bình thường.

Lúc này, điều quan trọng là tiếp tục quan sát sự phát triển của trẻ thay vì vội vàng kết luận.

Từ 2–3 tuổi: Cần theo dõi sát hơn

Đến khoảng 2 tuổi, đa số trẻ đã hình thành dáng đi ổn định.

Nếu trẻ vẫn:

• đi nhón chân thường xuyên;

• hiếm khi đặt gót chân xuống;

• duy trì trong nhiều tháng;

thì phụ huynh nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia phát triển để được tư vấn.

Đặc biệt nếu trẻ còn có biểu hiện chậm nói, ít tương tác hoặc gặp khó khăn trong vận động, việc đánh giá sớm sẽ giúp xác định nguyên nhân chính xác hơn.

Trên 3 tuổi: Không nên tiếp tục chờ đợi

Nếu sau 3 tuổi trẻ vẫn chủ yếu đi bằng mũi chân, đây không còn được xem là một biểu hiện phát triển thông thường.

Lúc này, trẻ cần được đánh giá để loại trừ các nguyên nhân như:

• rối loạn xử lý cảm giác;

• rối loạn phổ tự kỷ;

• co rút gân Achilles;

• bệnh lý thần kinh – cơ;

• bất thường về chỉnh hình.

Việc đánh giá không đồng nghĩa với việc trẻ chắc chắn mắc bệnh, mà nhằm tìm ra nguyên nhân để có hướng hỗ trợ phù hợp.

Những dấu hiệu cảnh báo cần đưa trẻ đi đánh giá sớm

Không phải chỉ riêng việc đi nhón chân mới là điều cần quan tâm. Phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá nếu xuất hiện một hoặc nhiều dấu hiệu dưới đây.

1. Trẻ luôn đi bằng mũi chân

Nếu trẻ gần như không bao giờ đặt gót chân xuống nền khi đi lại trong sinh hoạt hằng ngày, đây là dấu hiệu cần được kiểm tra.

2. Không thể đi bằng cả bàn chân khi được hướng dẫn

Cha mẹ có thể thử nhẹ nhàng hướng dẫn trẻ:

"Con thử đặt cả bàn chân xuống nhé."

Nếu trẻ không thực hiện được hoặc chỉ thực hiện trong vài giây rồi quay lại đi nhón chân, nên đưa trẻ đi đánh giá.

3. Gót chân ngày càng căng hoặc cứng

Việc đi nhón chân kéo dài có thể khiến:

• cơ bắp chân ngắn lại;

• gân Achilles co rút;

• cổ chân giảm biên độ vận động.

Nếu không được can thiệp đúng lúc, trẻ có nguy cơ hình thành dáng đi bất thường lâu dài.

4. Trẻ dễ ngã hoặc mất thăng bằng

Một số trẻ đi nhón chân gặp khó khăn khi:

• chạy nhanh;

• leo cầu thang;

• nhảy bằng hai chân;

• đứng một chân;

• giữ thăng bằng trên bề mặt không bằng phẳng.

Đây có thể là dấu hiệu cho thấy trẻ cần được đánh giá về vận động.

5. Có thêm các dấu hiệu chậm phát triển

Cha mẹ không nên chỉ tập trung vào dáng đi mà cần quan sát toàn bộ quá trình phát triển.

Ví dụ:

• chậm nói;

• không đáp lại khi gọi tên;

• ít giao tiếp mắt;

• không chơi cùng bạn;

• hành vi lặp lại;

• khó thích nghi với thay đổi.

Sự kết hợp của nhiều dấu hiệu sẽ giúp chuyên gia có cái nhìn đầy đủ hơn.

6. Đi nhón chân gây ảnh hưởng đến sinh hoạt

Một số trẻ gặp khó khăn trong các hoạt động thường ngày như:

• chạy nhảy với bạn;

• tham gia giờ học thể chất;

• mang giày vừa chân;

• đứng lâu;

• giữ thăng bằng khi lên xuống cầu thang.

Khi dáng đi bắt đầu ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, phụ huynh không nên trì hoãn việc đánh giá.

Điều gì sẽ xảy ra nếu trẻ đi nhón chân kéo dài?

Nếu nguyên nhân không được xác định và hỗ trợ phù hợp, việc đi nhón chân kéo dài có thể dẫn đến nhiều hệ quả.

Ảnh hưởng đến hệ cơ xương

Việc luôn đi bằng đầu bàn chân làm tăng áp lực lên:

• cơ bắp chân;

• gân Achilles;

• cổ chân;

• đầu bàn chân.

Theo thời gian, trẻ có nguy cơ:

• co rút gân;

• giảm khả năng gập cổ chân;

• đau khi vận động;

• thay đổi dáng đi.

Hạn chế khả năng vận động

Một số trẻ sẽ gặp khó khăn khi thực hiện các kỹ năng như:

• chạy nhanh;

• bật nhảy;

• giữ thăng bằng;

• tham gia trò chơi vận động.

Điều này có thể ảnh hưởng đến việc hòa nhập với bạn bè trong các hoạt động ở trường.

Tăng nguy cơ té ngã

Do diện tích tiếp xúc với mặt đất nhỏ hơn bình thường, trẻ đi nhón chân liên tục có thể:

• dễ mất thăng bằng;

• dễ vấp ngã;

• khó phản ứng khi thay đổi địa hình.

Ảnh hưởng đến sự tự tin

Khi lớn hơn, trẻ có thể nhận thấy mình có dáng đi khác với các bạn.

Nếu bị trêu chọc hoặc gặp khó khăn trong các hoạt động tập thể, trẻ có thể trở nên:

• ngại tham gia hoạt động;

• thiếu tự tin;

• hạn chế giao tiếp xã hội.

Đánh giá sớm không có nghĩa là trẻ sẽ phải can thiệp ngay

Nhiều phụ huynh lo ngại rằng đưa con đi đánh giá đồng nghĩa với việc phải điều trị lâu dài.

Thực tế không phải vậy.

Sau khi đánh giá, chuyên gia có thể đưa ra nhiều hướng xử lý khác nhau, tùy thuộc vào nguyên nhân:

• tiếp tục theo dõi định kỳ nếu đây là biểu hiện sinh lý;

• hướng dẫn cha mẹ các bài tập tại nhà;

• tư vấn thay đổi môi trường hoặc hoạt động phù hợp;

• phối hợp can thiệp vận động hoặc cảm giác nếu cần;

• giới thiệu khám chuyên khoa khi nghi ngờ nguyên nhân thần kinh hoặc chỉnh hình.

Việc đánh giá sớm giúp đưa ra quyết định dựa trên bằng chứng, thay vì phỏng đoán hoặc chờ đợi trong lo lắng.

Tại ALANA, chúng tôi khuyến khích phụ huynh đưa trẻ đi đánh giá khi có bất kỳ biểu hiện nào kéo dài và ảnh hưởng đến sự phát triển, thay vì chờ đến khi các khó khăn trở nên rõ rệt.

Một buổi đánh giá phát triển không nhằm "gắn nhãn" cho trẻ, mà giúp trả lời những câu hỏi quan trọng:

• Vì sao trẻ đi nhón chân?

• Đây có phải là một phần của quá trình phát triển bình thường không?

• Trẻ có gặp khó khăn về cảm giác hoặc vận động không?

• Gia đình cần làm gì để hỗ trợ trẻ tốt nhất trong giai đoạn hiện tại?

Việc hiểu đúng nguyên nhân sẽ giúp cha mẹ yên tâm hơn và lựa chọn hướng đồng hành phù hợp với nhu cầu riêng của mỗi trẻ.

Phụ huynh nên làm gì khi trẻ thường xuyên đi nhón chân?

Khi nhận thấy con thường xuyên đi bằng đầu bàn chân, phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ là liên tục nhắc:

• "Đặt gót chân xuống!"

• "Con đi bình thường đi!"

• "Đừng nhón chân nữa!"

Tuy nhiên, nếu nguyên nhân xuất phát từ rối loạn cảm giác, khó khăn về vận động hoặc một tình trạng phát triển khác, việc nhắc nhở đơn thuần thường không mang lại hiệu quả, thậm chí có thể khiến trẻ căng thẳng hoặc khó chịu hơn.

Điều quan trọng nhất là xác định đúng nguyên nhân trước khi lựa chọn cách hỗ trợ.

Bước 1: Quan sát và ghi lại thói quen đi nhón chân của trẻ

Trước khi đưa trẻ đi đánh giá, cha mẹ có thể dành khoảng 1–2 tuần để quan sát và ghi chép một số thông tin. Những dữ liệu này sẽ giúp chuyên gia hiểu rõ hơn về hành vi của trẻ.

Bạn có thể lưu ý:

• Trẻ bắt đầu đi nhón chân từ khi nào?

• Đi nhón chân xảy ra mọi lúc hay chỉ trong một số tình huống?

• Trẻ có thể đặt gót chân xuống khi được nhắc không?

• Một hay cả hai chân đều nhón?

• Trẻ có than đau chân hoặc mỏi chân không?

• Có biểu hiện chậm nói, khó giao tiếp hoặc nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng, xúc giác không?

Những quan sát này có giá trị hơn nhiều so với việc chỉ mô tả rằng "con hay đi nhón chân".

Bước 2: Khuyến khích các hoạt động vận động đa dạng

Đối với nhiều trẻ, đặc biệt là trẻ có khó khăn về cảm giác hoặc kiểm soát vận động, việc được tham gia các hoạt động vận động phù hợp có thể giúp cải thiện khả năng nhận biết cơ thể và điều chỉnh dáng đi.

Cha mẹ có thể khuyến khích trẻ:

• đi chân trần trên thảm cỏ, cát hoặc thảm cảm giác (khi đảm bảo an toàn);

• bước qua các chướng ngại vật thấp;

• đi trên đường kẻ hoặc thanh thăng bằng thấp;

• leo cầu thang dưới sự giám sát;

• chơi các trò bật nhảy, bò, trườn, leo.

Những hoạt động này giúp tăng cường khả năng giữ thăng bằng, phối hợp vận động và nhận biết vị trí cơ thể trong không gian.

Lưu ý: Mỗi trẻ có khả năng và nhu cầu khác nhau. Nếu trẻ có biểu hiện sợ hãi hoặc khó chịu với một hoạt động nào đó, không nên ép buộc mà cần điều chỉnh phù hợp.

Bước 3: Tạo cơ hội cho trẻ sử dụng toàn bộ bàn chân

Trong sinh hoạt hằng ngày, cha mẹ có thể lồng ghép các trò chơi khuyến khích trẻ đặt cả bàn chân xuống đất.

Ví dụ:

Trò chơi "Dấu chân khổng lồ"

Dán các hình bàn chân bằng giấy trên sàn và rủ trẻ:

"Con thử bước đúng vào từng dấu chân nhé!"

Trò chơi này giúp trẻ chú ý hơn đến cách đặt chân mà không tạo cảm giác bị ép luyện tập.

Trò chơi "Đi như các con vật"

Có thể cùng trẻ bắt chước:

• đi như chú gấu;

• đi như chú vịt;

• đi như chim cánh cụt;

• đi như voi;

• đi như cua.

Việc thay đổi kiểu di chuyển giúp trẻ trải nghiệm nhiều mẫu vận động khác nhau một cách tự nhiên.

Trò chơi kéo – đẩy

Các hoạt động như:

• kéo xe đồ chơi;

• đẩy thùng nhẹ;

• vận chuyển gối;

• kéo dây.

cũng giúp tăng cảm nhận về lực và hỗ trợ kiểm soát tư thế.

Bước 4: Lựa chọn giày dép phù hợp

Giày dép không thể điều trị tình trạng đi nhón chân, nhưng một đôi giày phù hợp sẽ giúp trẻ vận động thoải mái hơn.

Cha mẹ nên ưu tiên:

• đúng kích cỡ;

• đế chắc chắn nhưng vẫn linh hoạt;

• ôm vừa bàn chân;

• không quá nặng.

Không nên chọn giày quá cứng hoặc quá chật với hy vọng "ép" trẻ đặt gót chân xuống, vì điều này có thể khiến trẻ khó chịu hơn.

Những điều phụ huynh không nên làm

Trong quá trình hỗ trợ trẻ, có một số cách xử lý tưởng như hợp lý nhưng lại không mang lại hiệu quả.

Không quát mắng hoặc phạt trẻ

Nếu việc đi nhón chân liên quan đến cảm giác hoặc vận động, trẻ không thể thay đổi chỉ bằng ý chí.

Việc thường xuyên la mắng có thể khiến trẻ:

• lo lắng;

• mất tự tin;

• né tránh vận động;

• khó hợp tác với người lớn.

Không ép trẻ đi bằng cả bàn chân trong thời gian dài

Một số phụ huynh yêu cầu con phải luôn đặt gót chân xuống hoặc bắt đứng hàng chục phút để "sửa dáng".

Điều này không những ít hiệu quả mà còn có thể gây:

• đau cơ;

• mệt mỏi;

• phản kháng;

• giảm hứng thú với các hoạt động vận động.

Không tự ý mua dụng cụ chỉnh hình

Trên thị trường có nhiều sản phẩm được quảng cáo là giúp "chữa đi nhón chân" như:

• nẹp chỉnh chân;

• đai kéo gân;

• giày chỉnh dáng đi.

Việc sử dụng các thiết bị này cần có chỉ định của bác sĩ hoặc chuyên gia. Tự ý sử dụng có thể không phù hợp với nguyên nhân thực sự của trẻ.

Không chỉ tập trung vào bàn chân

Nếu trẻ đi nhón chân do rối loạn cảm giác hoặc tự kỷ, việc chỉ xoa bóp chân hay tập kéo giãn gân sẽ không giải quyết được nguyên nhân cốt lõi.

Trẻ cần được hỗ trợ toàn diện, bao gồm:

• vận động;

• xử lý cảm giác;

• giao tiếp;

• kỹ năng chơi;

• khả năng thích nghi với môi trường.

Khi nào cần đến sự hỗ trợ của chuyên gia?

Cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn nếu:

• đi nhón chân kéo dài trên 6 tháng;

• trẻ trên 2 tuổi vẫn thường xuyên đi nhón chân;

• không thể tự đặt gót chân xuống;

• có biểu hiện cứng cổ chân hoặc căng gân gót;

• việc đi nhón chân ảnh hưởng đến chạy, nhảy hoặc sinh hoạt;

• xuất hiện thêm các dấu hiệu chậm phát triển.

Việc đánh giá sớm giúp xác định nguyên nhân và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp, thay vì áp dụng cùng một cách cho mọi trẻ.

Vai trò của can thiệp vận động và hoạt động trị liệu

Nếu nguyên nhân liên quan đến vận động hoặc xử lý cảm giác, chuyên gia có thể xây dựng chương trình hỗ trợ cá nhân hóa cho trẻ.

Tùy từng trường hợp, kế hoạch can thiệp có thể bao gồm:

• các bài tập kéo giãn và tăng độ linh hoạt của cổ chân;

• hoạt động tăng cường sức mạnh cơ chân và cơ thân;

• luyện tập thăng bằng và phối hợp vận động;

• hoạt động điều hòa cảm giác;

• hướng dẫn cha mẹ thực hành tại nhà để duy trì hiệu quả.

Mục tiêu không chỉ là giúp trẻ đặt gót chân xuống khi đi, mà còn cải thiện khả năng vận động, sự tự tin và mức độ tham gia vào các hoạt động hằng ngày.

Tại ALANA, mỗi trẻ đi nhón chân đều được xem xét dựa trên toàn bộ hồ sơ phát triển, thay vì chỉ tập trung vào dáng đi.

Sau khi đánh giá, chuyên gia sẽ xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp với nhu cầu riêng của từng trẻ, đồng thời hướng dẫn cha mẹ cách lồng ghép các hoạt động luyện tập vào sinh hoạt hằng ngày. Việc này giúp trẻ được hỗ trợ một cách tự nhiên, tích cực và bền vững hơn.

Những câu hỏi phụ huynh thường gặp về trẻ đi nhón chân

Dưới đây là những thắc mắc ALANA thường nhận được từ phụ huynh khi đưa trẻ đến đánh giá phát triển.

Trẻ mới biết đi thường xuyên nhón chân có bình thường không?

Có thể bình thường.

Trong giai đoạn từ khoảng 12–24 tháng tuổi, nhiều trẻ sẽ có những thời điểm đi bằng đầu bàn chân khi:

• mới tập đi;

• quá hào hứng;

• chạy nhanh;

• bắt chước người lớn;

• khám phá các kiểu vận động khác nhau.

Nếu trẻ vẫn có thể đặt gót chân xuống khi đi, phát triển vận động và giao tiếp phù hợp với lứa tuổi thì cha mẹ có thể tiếp tục theo dõi.

Ngược lại, nếu việc đi nhón chân kéo dài hoặc đi kèm các dấu hiệu chậm phát triển khác, nên đưa trẻ đi đánh giá.

Trẻ đi nhón chân có tự hết không?

Điều này phụ thuộc vào nguyên nhân.

Một số trẻ hình thành thói quen tạm thời và sẽ tự điều chỉnh khi lớn lên.

Tuy nhiên, nếu việc đi nhón chân liên quan đến:

• rối loạn xử lý cảm giác;

• rối loạn phổ tự kỷ;

• bất thường thần kinh – cơ;

• co rút gân Achilles;

thì tình trạng này thường không tự biến mất nếu không có sự hỗ trợ phù hợp.

Đi nhón chân có phải là dấu hiệu chắc chắn của tự kỷ?

Không.

Đi nhón chân chỉ là một biểu hiện có thể gặp ở trẻ tự kỷ, nhưng cũng xuất hiện ở nhiều trẻ phát triển bình thường hoặc mắc các tình trạng khác.

Để xác định nguy cơ tự kỷ, chuyên gia sẽ đánh giá đồng thời nhiều lĩnh vực như:

• giao tiếp;

• ngôn ngữ;

• tương tác xã hội;

• hành vi;

• khả năng chơi;

• phát triển vận động;

• kỹ năng thích nghi.

Không nên kết luận chỉ dựa trên một biểu hiện đơn lẻ.

Có nên cho trẻ mang nẹp hoặc giày chỉnh hình?

Không nên tự ý sử dụng.

Việc chỉ định nẹp, giày chỉnh hình hoặc các dụng cụ hỗ trợ phụ thuộc vào nguyên nhân gây đi nhón chân và cần được bác sĩ hoặc chuyên gia chuyên môn đánh giá.

Nếu sử dụng không phù hợp, trẻ có thể:

• khó chịu khi vận động;

• hạn chế khả năng di chuyển tự nhiên;

• không cải thiện được nguyên nhân thực sự.

Có nên tập cho trẻ đi bằng cả bàn chân ở nhà?

Có, nhưng cần đúng cách.

Cha mẹ có thể:

• khuyến khích trẻ tham gia các trò chơi vận động;

• tạo cơ hội đi trên nhiều bề mặt an toàn;

• luyện tập thông qua các hoạt động vui chơi.

Không nên:

• ép trẻ phải luôn đặt gót chân xuống;

• quát mắng khi trẻ tiếp tục đi nhón chân;

• cho trẻ luyện tập quá sức.

Nếu nguyên nhân nằm ở cảm giác hoặc vận động, việc hỗ trợ nên được hướng dẫn bởi chuyên gia.

Khi nào cần đưa trẻ đi khám hoặc đánh giá ngay?

Phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn nếu:

• Trẻ trên 2 tuổi vẫn thường xuyên đi nhón chân.

• Trẻ gần như không bao giờ đặt gót chân xuống.

• Không thể đi bằng cả bàn chân dù được hướng dẫn.

• Có dấu hiệu cứng cổ chân hoặc căng gân gót.

• Đi nhón chân ảnh hưởng đến chạy, nhảy hoặc sinh hoạt.

• Kèm theo chậm nói, ít giao tiếp mắt, không đáp lại khi gọi tên hoặc các dấu hiệu phát triển bất thường khác.

Đánh giá sớm giúp xác định nguyên nhân và có kế hoạch hỗ trợ phù hợp trước khi tình trạng ảnh hưởng nhiều hơn đến sự phát triển của trẻ.

Trẻ đi nhón chân đến mấy tuổi là bình thường?

Thông thường, trẻ có thể thỉnh thoảng đi nhón chân trong giai đoạn mới tập đi. Nếu tình trạng kéo dài sau 2 tuổi hoặc xuất hiện thường xuyên, cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá.

Đi nhón chân có phải chắc chắn là tự kỷ không?

Không. Đây chỉ là một biểu hiện có thể gặp ở trẻ tự kỷ và nhiều tình trạng khác. Cần đánh giá toàn diện để xác định nguyên nhân.

Có nên ép trẻ đặt gót chân xuống?

Không. Cha mẹ nên hỗ trợ trẻ thông qua các hoạt động vận động phù hợp thay vì ép buộc hoặc quát mắng.

Trẻ đi nhón chân có tự hết không?

Một số trẻ sẽ tự điều chỉnh khi lớn lên. Tuy nhiên, nếu nguyên nhân liên quan đến rối loạn cảm giác hoặc bệnh lý khác thì cần được hỗ trợ chuyên môn.

Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá?

Nếu trẻ đi nhón chân kéo dài, không đặt được gót chân xuống hoặc kèm theo chậm nói, khó giao tiếp hay khó khăn vận động, cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá sớm.

Kết luận

Việc trẻ hay đi nhón chân không đồng nghĩa với việc trẻ mắc bệnh hay rối loạn phổ tự kỷ. Ở nhiều trẻ nhỏ, đây có thể chỉ là một giai đoạn trong quá trình phát triển vận động.

Tuy nhiên, nếu tình trạng kéo dài, xuất hiện thường xuyên hoặc đi kèm các dấu hiệu như chậm nói, khó tương tác, nhạy cảm giác hoặc hạn chế vận động, cha mẹ không nên chỉ chờ đợi mà nên đưa trẻ đi đánh giá.

Quan sát sớm, hiểu đúng nguyên nhân và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp sẽ giúp trẻ có nhiều cơ hội phát triển tốt hơn trong những năm đầu đời.

Điều quan trọng nhất là không tự chẩn đoán, không quá hoang mang và cũng không chủ quan. Mỗi trẻ đều có tốc độ phát triển riêng, và việc đánh giá bởi chuyên gia sẽ mang lại câu trả lời chính xác hơn bất kỳ thông tin nào trên mạng.

Nếu con bạn đi nhón chân kéo dài, đặc biệt khi kèm theo các dấu hiệu chậm giao tiếp, chậm ngôn ngữ hoặc khó khăn về vận động, hãy để chuyên gia của ALANA đồng hành cùng gia đình.

Thông qua quá trình đánh giá phát triển toàn diện, ALANA sẽ giúp phụ huynh:

• Xác định nguyên nhân khiến trẻ đi nhón chân.

• Đánh giá các lĩnh vực phát triển như vận động, ngôn ngữ, giao tiếp và xử lý cảm giác.

• Xây dựng kế hoạch hỗ trợ phù hợp với nhu cầu của từng trẻ.

• Hướng dẫn cha mẹ các hoạt động thực hành tại nhà để đồng hành cùng con mỗi ngày.

Mỗi trẻ đều có một lộ trình phát triển riêng. Đánh giá đúng thời điểm không phải để gắn nhãn cho trẻ, mà để mở ra cơ hội hỗ trợ sớm và hiệu quả hơn. Hãy liên hệ ALANA ( https://alana.edu.vn/lien-he)  để được tư vấn nếu bạn đang băn khoăn về sự phát triển của con.