Dấu hiệu trẻ gặp khó khăn trong tương tác xã hội: Cha mẹ cần nhận biết sớm

Có những đứa trẻ thích chơi một mình, ít chủ động nói chuyện với bạn, không biết chờ đến lượt hoặc thường tách khỏi các hoạt động chung. Nhiều cha mẹ nhận thấy những điều này nhưng lại không biết liệu đó chỉ là một đặc điểm trong tính cách của trẻ hay đang phản ánh một khó khăn nào đó trong quá trình phát triển.

Thực tế, mỗi trẻ có tốc độ phát triển và cách tương tác khác nhau. Việc một trẻ ít nói, thích chơi một mình hoặc không thường xuyên giao tiếp mắt không đồng nghĩa với việc trẻ mắc tự kỷ hay có một rối loạn phát triển nào đó.

Tuy nhiên, nếu những biểu hiện này xuất hiện thường xuyên, kéo dài và ảnh hưởng đến khả năng chơi, giao tiếp, học tập hoặc tham gia các hoạt động cùng người khác, cha mẹ nên quan sát kỹ hơn và cân nhắc cho trẻ được đánh giá về kỹ năng xã hội.

Tương tác xã hội ở trẻ là gì?

Tương tác xã hội là khả năng trẻ kết nối và tham gia vào các mối quan hệ với người khác thông qua nhiều hình thức như nhìn, nghe, giao tiếp, chia sẻ, bắt chước, chờ đợi, luân phiên và cùng tham gia một hoạt động.

Ở trẻ nhỏ, kỹ năng xã hội không chỉ thể hiện qua việc trẻ có nói được nhiều hay không.

Một em bé có thể chưa nói thành câu nhưng vẫn biết nhìn người khác, chỉ tay để chia sẻ điều mình quan tâm, đưa đồ chơi cho người khác hoặc tìm người lớn để cùng chơi.

Một trẻ lớn hơn có thể biết chào hỏi, tham gia trò chơi cùng bạn, chờ đến lượt, hiểu luật chơi đơn giản, nhận biết cảm xúc của người khác và điều chỉnh hành vi phù hợp với hoàn cảnh.

Vì vậy, khi quan sát kỹ năng xã hội của trẻ, cha mẹ cần nhìn vào cách trẻ kết nối và đáp lại người khác, thay vì chỉ đánh giá dựa trên số lượng từ trẻ nói được.

Những dấu hiệu cho thấy trẻ có thể đang gặp khó khăn trong tương tác xã hội

Không phải trẻ nào có một trong những biểu hiện dưới đây cũng có khó khăn phát triển. Điều quan trọng là cha mẹ quan sát tần suất, mức độ, hoàn cảnh xuất hiện và sự ảnh hưởng của những biểu hiện này đến cuộc sống của trẻ.

1. Trẻ ít chủ động tương tác với người khác

Trẻ có thể ít tìm đến cha mẹ hoặc bạn bè để chia sẻ điều mình quan tâm.

Ví dụ, khi nhìn thấy một món đồ chơi thú vị, trẻ thường chơi một mình mà không tìm người khác để cùng chơi hoặc chia sẻ niềm vui.

Một số trẻ chỉ tìm đến người lớn khi cần được giúp đỡ, chẳng hạn muốn lấy đồ, mở hộp hoặc lấy một món đồ ngoài tầm với, nhưng ít chủ động tương tác vì mục đích chia sẻ hoặc kết nối.

2. Trẻ thường chơi một mình và khó tham gia trò chơi cùng bạn

Chơi một mình là một phần bình thường trong quá trình phát triển của trẻ. Đặc biệt ở những giai đoạn nhỏ, trẻ có thể dành nhiều thời gian khám phá đồ vật hoặc chơi song song với những trẻ khác.

Điều đáng lưu ý là khi trẻ đã có nhiều cơ hội tương tác nhưng vẫn thường xuyên tránh hoặc không biết cách tham gia trò chơi chung.

Trẻ có thể đứng ngoài quan sát nhưng không biết làm thế nào để tham gia. Khi bạn đưa đồ chơi, trẻ không biết đáp lại. Khi tham gia một trò chơi đơn giản, trẻ khó hiểu cách chơi cùng người khác.

Đây có thể là dấu hiệu cho thấy trẻ cần được hỗ trợ thêm về kỹ năng tương tác và chơi xã hội.

3. Trẻ khó duy trì giao tiếp qua lại

Giao tiếp xã hội không chỉ là việc trẻ nói được bao nhiêu từ.

Một cuộc tương tác thường có sự qua lại: một người nói hoặc làm điều gì đó, người kia chú ý, phản hồi và tiếp tục tương tác.

Trẻ gặp khó khăn có thể trả lời câu hỏi nhưng không biết tiếp tục cuộc trò chuyện. Trẻ có thể nói rất nhiều về chủ đề mình thích nhưng khó nhận biết người khác có đang quan tâm hay muốn tiếp tục nghe hay không.

Ở trẻ nhỏ hơn, điều này có thể thể hiện qua việc trẻ khó tham gia những trò chơi có sự qua lại như lăn bóng, chuyền đồ chơi, ú òa hoặc bắt chước hành động của người lớn.

4. Trẻ ít hoặc khó sử dụng giao tiếp mắt trong tương tác

Giao tiếp mắt là một trong nhiều phương tiện trẻ sử dụng để kết nối với người khác.

Một số trẻ có thể nhìn rất ít vào khuôn mặt người đối diện khi được gọi hoặc khi đang tương tác. Một số trẻ nhìn thoáng qua rồi nhanh chóng chuyển sự chú ý sang đồ vật khác.

Tuy nhiên, không nên sử dụng riêng giao tiếp mắt để kết luận trẻ có vấn đề phát triển.

Cha mẹ nên quan sát cùng những biểu hiện khác như khả năng đáp lại khi được gọi, chia sẻ sự chú ý, sử dụng cử chỉ, bắt chước và tham gia tương tác qua lại.

5. Trẻ chưa biết luân phiên khi chơi

Luân phiên là một kỹ năng xã hội rất quan trọng.

Ví dụ, khi chơi bóng, trẻ cần hiểu rằng mình ném bóng cho người khác rồi chờ người kia ném lại. Khi chơi trò chơi nhóm, trẻ cần biết chờ đến lượt thay vì luôn muốn thực hiện trước.

Trẻ gặp khó khăn về kỹ năng này có thể lấy đồ chơi từ tay bạn, khó chờ đợi hoặc bỏ cuộc khi phải đợi đến lượt.

Đây không đơn giản là vấn đề “trẻ bướng” hay “không biết nghe lời”. Trong một số trường hợp, trẻ thực sự chưa hiểu quy tắc xã hội của việc luân phiên và cần được hướng dẫn từng bước.

6. Trẻ khó chia sẻ sự chú ý với người khác

Chia sẻ sự chú ý, hay còn gọi là chú ý chung, là khả năng cùng hướng sự chú ý với một người khác đến một đồ vật hoặc sự việc.

Ví dụ, trẻ nhìn thấy một chiếc máy bay và quay sang nhìn bố mẹ, chỉ vào máy bay hoặc nhìn bố mẹ như muốn chia sẻ: “Con đang thấy cái này”.

Một trẻ có khó khăn về kỹ năng này có thể rất tập trung vào món đồ mình thích nhưng ít tìm cách chia sẻ sự chú ý hoặc niềm vui đó với người khác.

Đây là một kỹ năng nền tảng cho quá trình phát triển giao tiếp và tương tác xã hội.

7. Trẻ khó hiểu hoặc đáp lại cảm xúc của người khác

Khi một người bạn buồn, trẻ có thể không nhận ra hoặc không biết phải làm gì.

Khi người khác cười, trẻ có thể không phản ứng hoặc không hiểu điều gì đang xảy ra.

Ở trẻ lớn hơn, khó khăn có thể thể hiện rõ hơn trong các tình huống xã hội phức tạp như hiểu quy tắc ngầm, nhận biết khi người khác không muốn tiếp tục trò chuyện hoặc điều chỉnh cách nói chuyện theo hoàn cảnh.

Những kỹ năng này phát triển dần theo tuổi và trải nghiệm của trẻ. Vì vậy, cha mẹ cần đánh giá dựa trên độ tuổi và mức phát triển hiện tại của trẻ.

8. Trẻ khó bắt chước và học thông qua tương tác

Trẻ nhỏ học rất nhiều thông qua việc quan sát và bắt chước người khác.

Trẻ có thể bắt chước cách vỗ tay, làm động tác trong bài hát, giả vờ cho búp bê ăn hoặc thực hiện một hành động đơn giản trong trò chơi.

Nếu trẻ thường xuyên gặp khó khăn trong việc bắt chước hành động của người khác hoặc ít tham gia các trò chơi tương tác có tính qua lại, cha mẹ nên quan sát thêm các kỹ năng giao tiếp và xã hội khác.

Trẻ thích chơi một mình có phải là dấu hiệu bất thường?

Không nhất thiết.

Có những trẻ có tính cách hướng nội, cần thời gian chơi một mình hoặc đơn giản là đang tập trung vào một hoạt động mà mình yêu thích.

Điều quan trọng không phải là trẻ có chơi một mình hay không, mà là trẻ có khả năng chuyển đổi giữa chơi một mình và tham gia tương tác với người khác hay không.

Ví dụ, một trẻ có thể chơi ô tô một mình nhưng khi bố ngồi xuống và rủ chơi cùng, trẻ vẫn có thể quay sang tương tác, đưa xe cho bố, chờ bố đẩy xe hoặc bắt chước cách bố chơi.

Ngược lại, nếu trẻ thường xuyên không đáp lại lời mời tương tác, không biết cách tham gia trò chơi chung hoặc rất khó duy trì hoạt động qua lại với người khác, cha mẹ nên quan sát kỹ hơn.

Khó khăn tương tác xã hội có phải là dấu hiệu của tự kỷ?

Khó khăn trong tương tác xã hội có thể xuất hiện ở trẻ tự kỷ, nhưng đây không phải là dấu hiệu đủ để kết luận một trẻ mắc tự kỷ.

Tự kỷ liên quan đến một nhóm đặc điểm phát triển rộng hơn, trong đó có những khó khăn về giao tiếp và tương tác xã hội, đồng thời có thể đi kèm các kiểu hành vi, sở thích hoặc hoạt động mang tính lặp lại, hạn chế hoặc khác biệt.

Ngoài tự kỷ, khó khăn trong tương tác xã hội cũng có thể xuất hiện trong nhiều hoàn cảnh khác nhau.

Trẻ có thể gặp khó khăn về ngôn ngữ, khả năng chú ý, điều hòa cảm xúc, kỹ năng chơi hoặc một số lĩnh vực phát triển khác.

Vì vậy, thay vì tự tìm một dấu hiệu để “đặt tên” cho trẻ, cha mẹ nên quan sát toàn diện và tìm kiếm đánh giá chuyên môn khi cần thiết.

Khi nào cha mẹ nên cho trẻ đánh giá kỹ năng xã hội?

Cha mẹ có thể cân nhắc đánh giá khi nhận thấy các biểu hiện:

• Xuất hiện thường xuyên và kéo dài.

• Ảnh hưởng đến khả năng chơi cùng người khác.

• Trẻ khó tham gia các hoạt động nhóm phù hợp với độ tuổi.

• Trẻ khó duy trì tương tác qua lại.

• Trẻ gặp khó khăn rõ rệt khi giao tiếp với bạn bè.

• Trẻ khó hiểu hoặc đáp lại các tín hiệu xã hội.

• Những khó khăn này xuất hiện ở nhiều môi trường như gia đình, trường học hoặc khi chơi cùng trẻ khác.

• Cha mẹ hoặc giáo viên đã quan sát thấy sự khác biệt đáng kể so với những kỹ năng mà trẻ thường cần có ở độ tuổi của mình.

Đánh giá không nhằm mục đích “gắn nhãn” cho trẻ.

Mục tiêu quan trọng hơn là xác định trẻ đang làm tốt điều gì, đang gặp khó khăn ở đâu và cần được hỗ trợ như thế nào.

Cha mẹ có thể hỗ trợ kỹ năng xã hội cho trẻ tại nhà như thế nào?

Kỹ năng xã hội không chỉ được học qua những bài tập ngồi bàn. Trẻ có thể học thông qua các hoạt động rất gần gũi trong cuộc sống hàng ngày.

Tạo những trò chơi có sự qua lại

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những trò chơi đơn giản như chuyền bóng, thả xe, xếp khối hoặc chơi ú òa.

Mục tiêu ban đầu không phải là yêu cầu trẻ thực hiện thật chính xác mà là giúp trẻ trải nghiệm cảm giác “mình làm – người khác đáp lại – mình tiếp tục”.

Dạy trẻ chờ và luân phiên

Thay vì chỉ nói “Con phải chờ”, cha mẹ có thể trực tiếp tạo tình huống để trẻ trải nghiệm.

Ví dụ:

“Đến lượt mẹ.”

Sau đó:

“Đến lượt con.”

Khi trẻ bắt đầu hiểu quy luật, cha mẹ có thể tăng dần thời gian chờ.

Bắt đầu từ sở thích của trẻ

Nếu trẻ thích ô tô, hãy bắt đầu tương tác thông qua ô tô.

Nếu trẻ thích xếp hình, hãy cùng trẻ xếp hình.

Nếu trẻ thích bóng, hãy chơi chuyền bóng.

Khi hoạt động xuất phát từ điều trẻ yêu thích, cơ hội trẻ chủ động tham gia tương tác thường sẽ thuận lợi hơn.

Không ép trẻ phải giao tiếp theo một cách duy nhất

Mỗi trẻ có cách thể hiện sự kết nối khác nhau.

Thay vì liên tục yêu cầu:

“Nhìn mẹ đi.”

“Hãy nói đi.”

“Chào cô đi.”

Cha mẹ có thể tập trung vào việc tạo ra những tình huống giao tiếp tự nhiên và có ý nghĩa với trẻ.

Điều quan trọng là giúp trẻ muốn kết nối và biết cách kết nối, thay vì chỉ thực hiện một hành vi theo yêu cầu của người lớn.

Điều cha mẹ cần nhớ

Kỹ năng xã hội phát triển từng bước.

Một trẻ chưa biết chơi cùng bạn không có nghĩa rằng trẻ sẽ luôn gặp khó khăn trong các mối quan hệ. Một trẻ ít giao tiếp mắt cũng không thể chỉ dựa vào đặc điểm đó để kết luận về sự phát triển của trẻ.

Điều quan trọng là nhìn trẻ một cách toàn diện.

Trẻ có chủ động kết nối không?

Trẻ có đáp lại người khác không?

Trẻ có biết chia sẻ sự chú ý không?

Trẻ có thể tham gia trò chơi qua lại không?

Trẻ có biết bắt chước và học từ người khác không?

Trẻ có hiểu những tín hiệu xã hội phù hợp với độ tuổi không?

Khi cha mẹ nhận ra khó khăn sớm, trẻ có thể có thêm cơ hội được hỗ trợ đúng cách và phát triển những kỹ năng cần thiết trong đời sống hàng ngày.

ALANA đồng hành cùng cha mẹ đánh giá và phát triển kỹ năng xã hội cho trẻ

Mỗi trẻ có một điểm xuất phát khác nhau.

Tại ALANA, việc đánh giá kỹ năng xã hội không chỉ tập trung vào những điều trẻ chưa làm được mà còn xem xét những khả năng trẻ đã có, cách trẻ giao tiếp, chơi, tương tác và phản hồi với môi trường xung quanh.

Từ đó, cha mẹ có thể hiểu rõ hơn về nhu cầu của trẻ và có định hướng hỗ trợ phù hợp.

Nếu cha mẹ nhận thấy con đang gặp khó khăn trong giao tiếp, chơi cùng bạn hoặc tham gia các hoạt động xã hội, cha mẹ có thể đăng ký đánh giá kỹ năng xã hội để hiểu rõ hơn về khả năng hiện tại của con và những kỹ năng cần được hỗ trợ.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ chơi một mình có phải là dấu hiệu tự kỷ không?

Không nhất thiết. Chơi một mình có thể là một phần bình thường trong quá trình phát triển. Cần xem xét khả năng của trẻ trong việc tham gia và duy trì tương tác với người khác cùng nhiều yếu tố phát triển khác.

Trẻ không giao tiếp mắt có đáng lo không?

Giao tiếp mắt chỉ là một trong nhiều biểu hiện cần quan sát. Cha mẹ nên xem xét cùng khả năng đáp lại, chia sẻ sự chú ý, sử dụng cử chỉ, giao tiếp và tương tác qua lại của trẻ.

Trẻ không biết chơi với bạn thì phải làm gì?

Cha mẹ có thể bắt đầu từ những trò chơi đơn giản có sự qua lại, sử dụng sở thích của trẻ và hướng dẫn từng bước. Nếu khó khăn kéo dài hoặc ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt và giao tiếp, nên cân nhắc đánh giá chuyên môn.

Khó khăn tương tác xã hội có phải do cha mẹ dạy trẻ chưa tốt không?

Không nên quy kết khó khăn của trẻ cho cách nuôi dạy của cha mẹ. Khả năng tương tác xã hội chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố phát triển khác nhau. Điều quan trọng là xác định nhu cầu cụ thể của trẻ để có cách hỗ trợ phù hợp.

Khi nào nên đánh giá kỹ năng xã hội cho trẻ?

Khi cha mẹ nhận thấy khó khăn kéo dài, xuất hiện ở nhiều tình huống hoặc ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, chơi và tham gia cùng người khác, đánh giá chuyên môn có thể giúp gia đình hiểu rõ hơn về nhu cầu của trẻ.